COVID-19 impact

1. Kernboodschappen

De COVID-19-gezondheidsenquêtes hebben een verscheidenheid aan informatie verzameld om te beoordelen hoe de Belgische bevolking de coronaviruscrisis in 2020 heeft ervaren:

  • Angst- en depressiestoornissen kwamen in 2020 vaak voor, vooral onder jongeren (18-24 jaar). Een derde van de bevolking toonde in december 2020 een lage levenstevredenheid.
  • Een steeds groter deel van de bevolking meldde een gebrekkige sociale steun.
  • De naleving van de maatregelen die door de overheid werden opgelegd om de verspreiding van de epidemie te verminderen, varieerde in de loop van het jaar. Eind 2020 varieerde het gebrek aan naleving voor sommige maatregelen tussen 37% voor het hebben van slechts één nauw sociaal contact (buiten het huishouden) en 5% voor het niet dragen van een mondneusmasker wanneer dit verplicht is.
  • Lockdowns hadden een impact op de toegang tot gezondheidszorg en thuiszorg, maar de impact was veel kleiner tijdens de tweede lockdown.
  • Ongeveer 20% van de bevolking zag hun financiële situatie tijdens de crisis verslechteren. Ongeveer 10% van de bevolking was bang dat het voedsel dat ze kochten, op zou raken voordat ze meer konden kopen.

2. Achtergrond

In België zijn sinds 13 maart 2020 beperkende maatregelen genomen door de Nationale Veiligheidsraad met als doel de verspreiding van het coronavirus onder de bevolking tegen te gaan. Naast de directe impact van de COVID-19-epidemie op de gezondheid van de bevolking, hebben deze beperkende maatregelen ook indirecte gevolgen voor de gezondheid en levensstijl van burgers.

Om enkele gevolgen van deze crisis vast te leggen, organiseert Sciensano regelmatig online enquêtes. In totaal vonden tussen april 2020 en december 2020 vijf enquêtes plaats, waarbij het aantal deelnemers varieerde tussen 44.000 voor de eerste enquête en 29.855 voor de vijfde enquête. Elke enquête bevatte enkele kernmodules: geestelijk en sociaal welzijn, naleving van de ingevoerde beperkende maatregelen, en COVID-19-infecties. Bovendien bevatte elke editie enkele aanvullende modules (bv. Impact op levensstijl, attitudes ten opzichte van vaccinatie…). Om de impact van de crisis te beoordelen, werden enkele resultaten vergeleken met de resultaten van de Gezondheidsenquête (HIS) 2018. Deze enquête geeft een representatief beeld van de gezondheidstoestand van de Belgische bevolking onder “normale” omstandigheden.

De enquêtes werden aangekondigd via de websites van Sciensano en enkele andere organisaties (ziekenfondsen, gemeenschapscentra…), via de pers en via sociale media. Mensen werd gevraagd de uitnodiging door te sturen naar hun persoonlijke netwerken (“sneeuwbalprincipe”). De steekproef van respondenten is niet representatief voor de Belgische bevolking: Vlamingen, vrouwen en mensen met een hoger opleidingsniveau zijn oververtegenwoordigd, terwijl Waals ingezetenen, mannen, jongeren en mensen met hooguit een diploma secundair onderwijs zijn ondervertegenwoordigd. Om deze vertekening te verminderen, worden de resultaten gewogen om de leeftijd, het geslacht en de provincieverdeling van het land weer te geven. Sinds de 3e enquête is in de wegingsstrategie ook rekening gehouden met de spreiding van het opleidingsniveau.

De volledige set resultaten is te vinden in de verschillende onderzoeksrapporten. Op deze pagina vindt u een overzicht van de onderwerpen die aan bod komen in de vijf enquêtes en links naar de resultaten. Vervolgens hebben we enkele indicatoren belicht waarvan de waarden problemen lijken te onthullen in het mentale of sociale welzijn, indicatoren met betrekking tot de naleving van de beperkende maatregelen en indicatoren met betrekking tot de impact van de coronaviruscrisis op de toegang tot zorg en op de financiële situatie.

3. Overzicht

OnderwerpenEnquête 1Enquête 2Enquête 3Enquête 4Enquête 5
02-09/04 2020 16-23/04 2020 28/05-05/06 2020 24/09-02/10 2020 03-11/12 2020
Eerste golf Eerste golf Einde eerste golf Begin tweede golf Tweede golf
Eerste, stricte lockdown Eerste, stricte lockdown Progressieve versoepeling eerste lockdown Geleidelijke terugkeer maatregelen Tweede lockdown
Kennis en naleving van beperkende maatregelen X X X X X
COVID-19-infecties X X X X X
Toegang tot gezondheidszorg X       X
Sociale gezondheid X X X X X
Geestelijke gezondheid X X X X X
Werk en inkomen   X X X  
Lichaamsbeweging   X      
Gewichtstoestand en eetgewoonten   X      
Consumptie van alcohol, tabak, verdovende middelen, en drugs   X     X
Huiselijk geweld   X      
Financiële toestand     X    
Voedselzekerheid     X   X
COVID-19, heden en toekomst     X    
Impact van COVID-19-crisis op diabetici       X  
Vaccinatie       X X
Contact tracing       X  
Gezondheids-vaardigheden met betrekking tot COVID-19       X  
Vertrouwen in instellingen en informatiebronnen       X X
Impact van de COVID-19-crisis op verschillende levensdomeinen       X  
Financiële toegankelijkheid van de zorg         X

4. Geestelijke gezondheid

Studies in het buitenland hebben de negatieve gevolgen van de COVID-19-crisis voor de geestelijke gezondheid van de bevolking goed gedocumenteerd. De COVID-19-gezondheidsenquêtes hebben de mentale gezondheid van de Belgische bevolking tot 2020 opgevolgd voor België.

Angst- en depressiestoornissen

De prevalentie van angst- en depressiestoornissen bij de bevolking lijkt de strengheid van de genomen maatregelen te volgen, met hogere prevalenties in april en december dan in de zomer. Meer mensen meldden angststoornissen (tussen 16% en 23%) tijdens de pandemie dan in 2018 (11%). Depressie kwam ook vaker voor in 2020 (tussen 14% en 22%) dan in 2018 (9,5%).

Meer informatie over angst en depressie in de afgelopen jaren is te vinden op de pagina 'Angst en depressie'.

Percentage van de bevolking van 18 jaar en ouder dat angst- of depressiestoornissen vertoont in de COVID-19-gezondheidsenquêtes 2020 in vergelijking met de Gezondheidsenquête 2018, België, 2020
Bron: COVID-19-gezondheidsenquêtes en HIS 2018, Sciensano [1,3-6]

Vrouwen hebben meer kans op angststoornissen dan mannen. Bij beide geslachten kwamen angststoornissen en depressieve stoornissen vaker voor onder de jongste leeftijdsgroep (18-24 jaar). Voor angststoornissen was de gerapporteerde prevalentie in december zelfs hoger dan tijdens de eerste lockdown voor de jongste leeftijdsgroep. Hieruit blijkt dat de COVID-19-crisis vooral een zware impact heeft op de geestelijke gezondheid van jongeren, met een verslechtering over de tijd.

  • Mannen
  • Vrouwen

Percentage mannen van 18 jaar en ouder met angststoornissen, België, 2020
Bron: COVID-19-gezondheidsenquêtes, Sciensano [1,3-5]

Percentage vrouwen van 18 jaar en ouder met angststoornissen, België, 2020
Bron: COVID-19-gezondheidsenquêtes, Sciensano [1,3-5]

  • Mannen
  • Vrouwen

Percentage mannen van 18 jaar en ouder met depressieve stoornissen, België, 2020
Bron: COVID-19-gezondheidsenquêtes, Sciensano [1,3-5]

Percentage vrouwen van 18 jaar en ouder met depressieve stoornissen, België, 2020
Bron: COVID-19-gezondheidsenquêtes, Sciensano [1,3-5]

Levenstevredenheid

Levenstevredenheid is een subjectieve evaluatie van iemands leven als geheel. In de HIS 2018 rapporteerde 12% van de bevolking een lage tevredenheid over het leven. Dit percentage is in september 2020 gestegen naar 22% en in december 2020 naar 32%.

Percentage van de bevolking van 18 jaar en ouder met een lage levenstevredenheid in de COVID-19-gezondheidsenquêtes 2020 in vergelijking met de gezondheidsenquête 2018, België, 2020
Bron: COVID-19-gezondheidsenquêtes en HIS 2018, Sciensano [4-6]

5. Sociale gezondheid

Kwaliteit van sociale contacten en sociale ondersteuning is belangrijk om met veranderende situaties en gezondheidsproblemen om te gaan. De gepercipieerde kwaliteit van sociale ondersteuning is het hele jaar door opgevolgd. Twee keer meer mensen meldden een lage sociale steun in 2020 (tussen 30% en 40%) in vergelijking met 2018 (16%). Dit aantal was bijzonder hoog aan het einde van het jaar.

Percentage van de bevolking van 18 jaar en ouder dat een lage sociale steun meldt in de 5 COVID-19-gezondheidsenquêtes 2020, vergeleken met de gezondheidsenquête 2018, België, 2020
Bron: COVID-19-gezondheidsenquêtes en HIS 2018, Sciensano [1-6]

6. Naleving van inperkingsmaatregelen

Het naleven van de maatregelen weerspiegelt de conformiteit van de burger met de politieke beslissingen. Niet-naleving kan verschillende redenen hebben: gebrek aan vertrouwen in beleidsmakers of specifiek beleid, andere prioriteiten, de perceptie dat voorzichtig zijn voldoende is, behoefte aan sociale contacten, enz.

Barrièrebewegingen (zoals handen wassen, afstand houden) zijn dagelijkse vereisten sinds het begin van de COVID-19-crisis, ze werden vaker nageleefd tijdens de eerste lockdown en minder vaak aan het begin van de tweede golf. Andere maatregelen van de autoriteiten zijn regelmatig gewijzigd naargelang de ernst van de epidemie. De maatregel met de minste naleving was de beperking om slechts één nauw contact (buiten het huishouden) te hebben, terwijl de meerderheid van de bevolking gehoorzaamde aan het dragen van een mondneusmasker wanneer dit verplicht is.

Percentage van de bevolking van 18 jaar en ouder dat meldt dat hij de geldende maatregelen niet strikt naleeft, België, 2020
Bron: COVID-19-gezondheidsenquêtes, Sciensano [1-5]
*Enquête 3 georganiseerd in juni: geformuleerd als 'mond en neus bedekken in openbaar vervoer' (destijds ook verplicht)
**Enquête 4 georganiseerd in september: bijeenkomsten beperkt tot 10 personen

7. Toegang tot gezondheidszorg en thuiszorg

Lockdownmaatregelen en angst voor het virus hebben het zorggebruik voor problemen die niet verband houden met COVID-19 verminderd. Dit uitstel van het ontvangen van adequate gezondheidszorg kan een negatieve impact hebben op de gezondheidstoestand van de Belgische bevolking.

Tijdens de eerste lockdown varieerde het percentage mensen met een geannuleerde of uitgestelde medische afspraak van 25% voor huisartsafspraken tot 90% voor revalidatieafspraken. De tweede lockdown had een lagere impact op de toegang tot zorg door inspanningen om de gezondheidszorg voor iedereen toegankelijk te houden. Het percentage mensen met een geannuleerde of uitgestelde medische afspraak varieerde van 4% voor huisartsafspraken tot 30% voor medisch-technische behandelingen.

Opgemerkt moet worden dat we de bron van de annuleringen van de afspraak niet kennen; de annulering kan een keuze zijn van de patiënt of van de zorgverlener.

Percentage van de bevolking van 18 jaar en ouder dat de afgelopen 4 weken afspraken met zorgverleners heeft geannuleerd of uitgesteld (voor zorg niet gekoppeld aan COVID-19), België, 2020
Bron: COVID-19-gezondheidsenquêtes, Sciensano [1,5]

De maatregelen hebben ook een impact op de toegang tot thuiszorg. Tijdens de eerste lockdown zag 49% van de mensen hun ouderenzorg stopgezet en 15% zag deze afnemen. Voor 28% van de mensen stopte de hulp van een thuisverpleegkundige en voor 15% van de mensen nam deze af.

Tijdens de tweede lockdown meldden minder mensen een stopzetting van de hulp die ze gewoonlijk ontvangen (hulp bij ouderenzorg stopte voor 9% en thuisverpleegkundige hulp bij 11%), maar meer mensen meldden een afname van de hulp (32% en 16%, voor respectievelijk ouderenzorg en thuisverpleegkunde).

Percentage van de bevolking voor wie de thuishulp de afgelopen 4 weken is gestopt of verminderd onder de bevolking van 18 jaar en ouder die gewoonlijk hulp krijgt, België, 2020
Bron: COVID-19-gezondheidsenquêtes, Sciensano [1,5]

15% van de mensen van 18 jaar en ouder gaf aan tijdens de COVID-19-crisis vanwege financiële problemen medische zorg, tandheelkundige zorg, aanschaf van (voorgeschreven) medicatie, aanschaf van een bril en / of geestelijke gezondheidszorg te hebben moeten uitstellen. Dit percentage is hoger dan het percentage gerapporteerd in het HIS 2018 (9% met een referentieperiode van een jaar).

8. Financiële toestand

Onderzoek heeft de negatieve impact van de COVID-19-crisis op de economische situatie van mensen gedocumenteerd. Met behulp van de COVID-19-gezondheidsenquêtes is voor de Belgische bevolking onderzocht hoe de financiële situatie tijdens de crisis is veranderd.

In juni gaf 22% van de mensen aan dat de financiële situatie van hun huishouden slechter was dan 3 maanden geleden. Dit percentage was het hoogst onder eenoudergezinnen (een op drie) en onder paren met kinderen (een op vier).

Percentage van de bevolking van 18 jaar en ouder dat een slechtere financiële situatie meldt dan 3 maanden geleden, per type huishouden, België, juni 2020
Bron: COVID-19-gezondheidsenquêtes, Sciensano [3]

Voedselzekerheid werd in juni en december onderzocht en vastgelegd. Tussen 10% en 12% van de mensen gaf aan dat ze het zich niet konden veroorloven om gezonde, uitgebalanceerde maaltijden te eten of dat ze bang waren dat het voedsel op zou raken voordat ze weer voedsel konden kopen. 5% van de mensen in juni en 6% in december meldde dat ze geen voedsel meer hadden voordat ze de laatste 3 maanden weer voedsel konden kopen.

Percentage van de bevolking van 18 jaar en ouder dat, tijdens de COVID-19-crisis, vaak of soms bang was om zonder voedsel te vallen, echt zonder voedsel gevallen is, of zich niet kon veroorloven om gezonde, uitgebalanceerde maaltijden te eten, België, 2020
Bron: COVID-19-gezondheidsenquêtes, Sciensano [3,5]

9. Meer informatie

COVID-19 epidemiologische situatie

HISIA: Interactive Analysis of the Belgian Health Interview Survey

Referenties

  1. Eerste COVID-19-gezondheidsenquête: eerste resultaten. Depotnummer D/2020/14.440/49. Brussel: Sciensano; 2020. doi: 10.25608/f0tt-py28
  2. Tweede COVID-19-gezondheidsenquête: eerste resultaten. Depotnummer D/2020/14.440/51. Brussel: Sciensano; 2020. doi: 10.25608/kd4x-0m92
  3. Derde COVID-19-gezondheidsenquête: eerste resultaten. Depotnummer D/2020/14.440/53. Brussel: Sciensano; 2020. doi: 10.25608/5zdx-td23
  4. Vierde COVID-19-gezondheidsenquête: eerste resultaten. Depotnummer D/2020/14.440/79. Brussel: Sciensano; 2020. doi: 10.25608/zzj1-y760
  5. Vijfde COVID-19-gezondheidsenquête: eerste resultaten. Depotnummer D/2020/14.440/95. Brussel: Sciensano; 2020. doi: 10.25608/69j2-hf10
  6. Health Interview Survey, Sciensano, 2018. https://his.wiv-isp.be/