COVID-19 impact

1. Kernboodschappen

De COVID-19-gezondheidsenquêtes hebben een verscheidenheid aan informatie verzameld om te beoordelen hoe de Belgische bevolking de coronaviruscrisis in 2020 en 2021 heeft ervaren:

  • De geestelijke gezondheid is verslechterd sinds het begin van de COVID-19-crisis, met hogere niveaus van angst- en depressiestoornissen (vooral bij jongeren), zorgwekkende cijfers wat betreft zelfmoordgedachten en -pogingen, beperkte sociale ondersteuning en lage levenstevredenheid.
  • Terwijl de enquêtes van juni en oktober 2021 een verbetering aangaven, was de geestelijke gezondheid in december 2021 opnieuw verslechterd als gevolg van de toename van het aantal besmettingen en de verscherping van de maatregelen.
  • De naleving van de maatregelen die door de overheid werden opgelegd om de verspreiding van de epidemie te verminderen, varieerde in de loop van het jaar. In maart 2021 varieerde het gebrek aan naleving voor sommige maatregelen tussen 50% voor het hebben van slechts één nauw sociaal contact (buiten het huishouden) en 3% voor het niet naleven van het verbod op niet-essentiële reizen.
  • Lockdowns hadden een impact op de toegang tot gezondheidszorg en thuiszorg, maar de impact was veel kleiner tijdens de tweede lockdown.
  • In 2020 zag ongeveer 20% van de bevolking hun financiële situatie tijdens de crisis verslechteren. Ongeveer 10% van de bevolking was bang dat ze voedsel tekort zouden komen voordat ze meer zouden kunnen kopen.

2. Achtergrond

In België zijn sinds 13 maart 2020 beperkende maatregelen genomen door de Nationale Veiligheidsraad met als doel de verspreiding van het coronavirus onder de bevolking tegen te gaan. Naast de directe impact van de COVID-19-epidemie op de gezondheid van de bevolking, hebben deze beperkende maatregelen ook indirecte gevolgen voor de gezondheid en levensstijl van burgers.

Om enkele gevolgen van deze crisis vast te leggen, organiseert Sciensano regelmatig online enquêtes. In totaal vonden tussen april 2020 en december 2021 negen enquêtes plaats, waarbij het aantal deelnemers varieerde tussen 44.000 voor de eerste enquête en 17.344 voor de achtste enquête. Elke enquête bevatte enkele kernmodules: geestelijk en sociaal welzijn, naleving van de ingevoerde beperkende maatregelen, en COVID-19-infecties. Bovendien bevatte elke editie enkele aanvullende modules (bv. Impact op levensstijl, attitudes ten opzichte van vaccinatie…). Om de impact van de crisis te beoordelen, werden enkele resultaten vergeleken met de resultaten van de Gezondheidsenquête (HIS) 2018. Deze enquête geeft een representatief beeld van de gezondheidstoestand van de Belgische bevolking onder “normale” omstandigheden.

De COVID-19-gezondheidsenquêtes werden aangekondigd via de websites van Sciensano en enkele andere organisaties (ziekenfondsen, gemeenschapscentra…), via de pers en via sociale media. Mensen werd gevraagd de uitnodiging door te sturen naar hun persoonlijke netwerken (“sneeuwbalprincipe”). De steekproef van respondenten is niet representatief voor de Belgische bevolking: Vlamingen, vrouwen en mensen met een hoger opleidingsniveau zijn oververtegenwoordigd, terwijl Waals ingezetenen, mannen, jongeren en mensen met hooguit een diploma secundair onderwijs zijn ondervertegenwoordigd. Om deze vertekening te verminderen, worden de resultaten gewogen om de leeftijd, het geslacht en de provincieverdeling van het land weer te geven. Sinds de 3e enquête is in de wegingsstrategie ook rekening gehouden met de spreiding van het opleidingsniveau.

De volledige set resultaten is te vinden in de verschillende onderzoeksrapporten. Hier belichten we enkele indicatoren waarvan de waarden problemen lijken te onthullen in het mentale of sociale welzijn, indicatoren met betrekking tot de naleving van de beperkende maatregelen en indicatoren met betrekking tot de impact van de coronaviruscrisis op de toegang tot zorg en op de financiële situatie.

3. Geestelijke gezondheid

Studies in het buitenland hebben de negatieve gevolgen van de COVID-19-crisis voor de geestelijke gezondheid van de bevolking goed gedocumenteerd. De COVID-19-gezondheidsenquêtes hebben de mentale gezondheid van de Belgische bevolking opgevolgd in 2020 en 2021.

Op het dashboard van Sciensano vindt u dynamische visualisatie van gegevens over geestelijke gezondheid tijdens de COVID-19-crisis.

Angst- en depressiestoornissen

De prevalentie van angst- en depressiestoornissen bij de bevolking lijkt de strengheid van de genomen maatregelen te volgen, met hogere prevalenties in april en december 2020 en maart 2021 vergeleken met de zomer van 2020 en 2021. Meer mensen meldden angststoornissen (tussen 16% en 24%) tijdens de pandemie dan in 2018 (11%). Depressie kwam ook vaker voor (tussen 14% en 22%) dan in 2018 (9,5%). In december 2021 ligt het percentage mensen met angststoornissen (24%) of depressieve stoornissen (21%) op een van de hoogste niveaus sinds het begin van de crisis.

In december 2021 leed 15,5% van de respondenten aan zowel een angst- als een depressieve stoornis, 8,5% aan een angststoornis (zonder depressie) en 6% aan een depressieve stoornis (zonder angst); dus in totaal had 30% van de bevolking een angst- of een depressieve stoornis.

Meer informatie over angst en depressie in de afgelopen jaren is te vinden op de pagina 'Angst en depressie'.

Percentage van de bevolking van 18 jaar en ouder dat angst- of depressiestoornissen vertoont in de COVID-19-gezondheidsenquêtes 2020-21, in vergelijking met de Gezondheidsenquête 2018, België, 2021
Bron: COVID-19-gezondheidsenquêtes en HIS 2018, Sciensano [1,3-10]

Vrouwen hebben vaker te kampen met angststoornissen dan mannen. Vrouwen van 18-29 jaar hadden de hoogste prevalentie van angststoornissen (46%).

De prevalentie van angst- en depressieve stoornissen is drie keer hoger bij jongeren (18-29 jaar) dan bij mensen van 65 jaar of ouder. Tekenen van angst worden waargenomen bij 36% van de jongeren (18-29) en 12% van de 65-plussers, en tekenen van depressie worden waargenomen bij 33% van de jongeren (18-29) en 11% van de 65-plussers.

  • Mannen
  • Vrouwen

Percentage mannen van 18 jaar en ouder met angststoornissen, volgens leeftijd, België, 2021
Bron: COVID-19-gezondheidsenquêtes, Sciensano [1,3-9]

Percentage vrouwen van 18 jaar en ouder met angststoornissen, volgens leeftijd, België, 2021
Bron: COVID-19-gezondheidsenquêtes, Sciensano [1,3-9]

  • Mannen
  • Vrouwen

Percentage mannen van 18 jaar en ouder met depressieve stoornissen, volgens leeftijd, België, 2021
Bron: COVID-19-gezondheidsenquêtes, Sciensano [1,3-9]

Percentage vrouwen van 18 jaar en ouder met depressieve stoornissen, volgens leeftijd, België, 2021
Bron: COVID-19-gezondheidsenquêtes, Sciensano [1,3-9]

Levenstevredenheid

Levenstevredenheid is een subjectieve evaluatie van iemands leven als geheel. In de HIS 2018 rapporteerde 12% van de bevolking een lage tevredenheid over het leven. Dit percentage is in september 2020 gestegen naar 22%, in december 2020 en maart 2021 naar 32% en in december 2021 naar 34%.

Percentage van de bevolking van 18 jaar en ouder met een lage levenstevredenheid in de COVID-19-gezondheidsenquêtes 2020-21 in vergelijking met de Gezondheidsenquête 2018, België, 2021
Bron: COVID-19-gezondheidsenquêtes en HIS 2018, Sciensano [1,3-10]

4. Zelfmoordgedachten en -pogingen

10,5% van de respondenten in juni 2021 gaf aan in de afgelopen 12 maanden ernstig aan zelfmoord te hebben gedacht. Onder jongeren (18-29 jaar) loopt dit percentage op tot 17%. Ter vergelijking: slechts 4,3% van de respondenten van de HIS 2018 gaf aan zelfmoord te overwegen in de afgelopen 12 maanden.

0,7% van de respondenten gaf aan in de afgelopen 12 maanden een zelfmoordpoging te hebben ondernomen. Onder jongeren (18-29 jaar) loopt dit percentage op tot 2,0%. Ter vergelijking: slechts 0,2% van de respondenten van de HIS 2018 gaf aan de afgelopen 12 maanden een zelfmoordpoging te hebben ondernomen.

  • Mannen
  • Vrouwen

Percentage mannen van 18 jaar en ouder die in de afgelopen 12 maanden aan zelfmoord gedacht hebben of een zelfmoordpoging ondernomen hebben, volgens leeftijd, België, juni 2021
Bron: COVID-19-gezondheidsenquêtes, Sciensano [6-7]

Percentage vrouwen van 18 jaar en ouder die in de afgelopen 12 maanden aan zelfmoord gedacht hebben of een zelfmoordpoging ondernomen hebben, volgens leeftijd, België, juni 2021
Bron: COVID-19-gezondheidsenquêtes, Sciensano [6-7]

5. Sociale gezondheid

Kwaliteit van sociale contacten en sociale ondersteuning is belangrijk om met veranderende situaties en gezondheidsproblemen om te gaan. De gepercipieerde kwaliteit van sociale ondersteuning is sinds het begin van de pandemie opgevolgd. Twee keer meer mensen meldden een zwakke sociale ondersteuning in 2020 en in maart en december 2021 (tussen 30% en 40%) in vergelijking met 2018 (16%). Het percentage van de bevolking dat aangeeft zwakke sociale ondersteuning te ervaren, was hoog in december 2021 (37%).

Percentage van de bevolking van 18 jaar en ouder dat een beperkte sociale ondersteuning meldt in de COVID-19-gezondheidsenquêtes 2020-21, vergeleken met de Gezondheidsenquête 2018, België, 2021
Bron: COVID-19-gezondheidsenquêtes en HIS 2018, Sciensano [1-10]

6. Naleving van inperkingsmaatregelen

Het naleven van de maatregelen weerspiegelt de conformiteit van de burger met de politieke beslissingen. Niet-naleving kan verschillende redenen hebben: gebrek aan vertrouwen in beleidsmakers of specifiek beleid, andere prioriteiten, de perceptie dat voorzichtig zijn voldoende is, behoefte aan sociale contacten, enz.

In maart 2021 was het aantal respondenten dat aangaf de maatregelen niet strikt na te leven toegenomen in vergelijking met december 2020. Eén op de twee mensen gaf aan de nauwe contacten niet te beperken tot één persoon en 40% gaf aan geen sociale distantiëring te respecteren. Het dragen van een masker wanneer verplicht en het verbod op niet-essentiële reizen waren de meest gevolgde maatregelen.

Percentage van de bevolking van 18 jaar en ouder dat meldt dat hij de geldende maatregelen niet strikt naleeft, België, 2021
Bron: COVID-19-gezondheidsenquêtes, Sciensano [1-8]
*Enquête 3 georganiseerd in juni: geformuleerd als 'mond en neus bedekken in openbaar vervoer' (destijds ook verplicht)

7. Toegang tot gezondheidszorg en thuiszorg

Lockdownmaatregelen en angst voor het virus hebben het zorggebruik voor problemen die niet verband houden met COVID-19 verminderd. Dit uitstel van het ontvangen van adequate gezondheidszorg kan een negatieve impact hebben op de gezondheidstoestand van de Belgische bevolking.

Tijdens de eerste lockdown varieerde het percentage mensen met een geannuleerde of uitgestelde medische afspraak van 25% voor huisartsafspraken tot 90% voor revalidatieafspraken. De tweede lockdown had een lagere impact op de toegang tot zorg door inspanningen om de gezondheidszorg voor iedereen toegankelijk te houden. Het percentage mensen met een geannuleerde of uitgestelde medische afspraak varieerde van 4% voor huisartsafspraken tot 30% voor medisch-technische behandelingen.

Opgemerkt moet worden dat we de bron van de annuleringen van de afspraak niet kennen; de annulering kan een keuze zijn van de patiënt of van de zorgverlener.

Percentage van de bevolking van 18 jaar en ouder dat de afgelopen 4 weken afspraken met zorgverleners heeft geannuleerd of uitgesteld (voor zorg niet gekoppeld aan COVID-19), België, 2020
Bron: COVID-19-gezondheidsenquêtes, Sciensano [1,5]

De maatregelen hebben ook een impact op de toegang tot thuiszorg. Tijdens de eerste lockdown zag 49% van de mensen hun ouderenzorg stopgezet en 15% zag deze afnemen. Voor 28% van de mensen stopte de hulp van een thuisverpleegkundige en voor 15% van de mensen nam deze af.

Tijdens de tweede lockdown meldden minder mensen een stopzetting van de hulp die ze gewoonlijk ontvangen (hulp bij ouderenzorg stopte voor 9% en thuisverpleegkundige hulp bij 11%), maar meer mensen meldden een afname van de hulp (32% en 16%, voor respectievelijk ouderenzorg en thuisverpleegkunde).

Percentage van de bevolking voor wie de thuishulp de afgelopen 4 weken is gestopt of verminderd onder de bevolking van 18 jaar en ouder die gewoonlijk hulp krijgt, België, 2020
Bron: COVID-19-gezondheidsenquêtes, Sciensano [1,5]

15% van de mensen van 18 jaar en ouder gaf aan tijdens de COVID-19-crisis vanwege financiële problemen medische zorg, tandheelkundige zorg, aanschaf van (voorgeschreven) medicatie, aanschaf van een bril en / of geestelijke gezondheidszorg te hebben moeten uitstellen. Dit percentage is hoger dan het percentage gerapporteerd in het HIS 2018 (9% met een referentieperiode van een jaar).

8. Financiële toestand

Onderzoek heeft de negatieve impact van de COVID-19-crisis op de economische situatie van mensen gedocumenteerd. Met behulp van de COVID-19-gezondheidsenquêtes is voor de Belgische bevolking onderzocht hoe de financiële situatie tijdens de crisis is veranderd.

In juni gaf 22% van de mensen aan dat de financiële situatie van hun huishouden slechter was dan 3 maanden geleden. Dit percentage was het hoogst onder eenoudergezinnen (een op drie) en onder paren met kinderen (een op vier).

Percentage van de bevolking van 18 jaar en ouder dat een slechtere financiële situatie meldt dan 3 maanden geleden, per type huishouden, België, juni 2020
Bron: COVID-19-gezondheidsenquêtes, Sciensano [3]

Voedselzekerheid werd in juni en december onderzocht en vastgelegd. Tussen 10% en 12% van de mensen gaf aan dat ze het zich niet konden veroorloven om gezonde, uitgebalanceerde maaltijden te eten of dat ze bang waren dat het voedsel op zou raken voordat ze weer voedsel konden kopen. 5% van de mensen in juni en 6% in december meldde dat ze geen voedsel meer hadden voordat ze de laatste 3 maanden weer voedsel konden kopen.

Percentage van de bevolking van 18 jaar en ouder dat, tijdens de COVID-19-crisis, vaak of soms bang was om zonder voedsel te vallen, echt zonder voedsel gevallen is, of zich niet kon veroorloven om gezonde, uitgebalanceerde maaltijden te eten, België, 2020
Bron: COVID-19-gezondheidsenquêtes, Sciensano [3,5]

9. Meer informatie

COVID-19 epidemiologische situatie
HISIA: Interactive Analysis of the Belgian Health Interview Survey

Indien u vragen hebt over zelfdoding of nood hebt aan een gesprek, aarzel dan niet om contact op te nemen:

  • met Tele-onthaal via het gratis telefoonnummer 106 of via de website www.tele-onthaal.be.
  • met de zelfmoordhulplijn via het gratis telefoonnummer 1813 of de website zelfmoord1813.be

Referenties

  1. Eerste COVID-19-gezondheidsenquête: eerste resultaten. Depotnummer D/2020/14.440/49. Brussel: Sciensano; 2020. doi: 10.25608/f0tt-py28
  2. Tweede COVID-19-gezondheidsenquête: eerste resultaten. Depotnummer D/2020/14.440/51. Brussel: Sciensano; 2020. doi: 10.25608/kd4x-0m92
  3. Derde COVID-19-gezondheidsenquête: eerste resultaten. Depotnummer D/2020/14.440/53. Brussel: Sciensano; 2020. doi: 10.25608/5zdx-td23
  4. Vierde COVID-19-gezondheidsenquête: eerste resultaten. Depotnummer D/2020/14.440/79. Brussel: Sciensano; 2020. doi: 10.25608/zzj1-y760
  5. Vijfde COVID-19-gezondheidsenquête: eerste resultaten. Depotnummer D/2020/14.440/95. Brussel: Sciensano; 2020. doi: 10.25608/69j2-hf10
  6. Zesde COVID-19-gezondheidsenquête: eerste resultaten. Depotnummer D/2021/14.440/29. Brussel: Sciensano; 2020. doi: 10.25608/r4f5-1365
  7. Zevende COVID-19-gezondheidsenquête: eerste resultaten. Depotnummer D/2021/14.440/50. Brussel: Sciensano; 2021. doi: 10.25608/ht7a-8923
  8. Achtste COVID-19-gezondheidsenquête: eerste resultaten. Depotnummer D/2021/14.440/81. Brussel: Sciensano; 2021. doi: 10.25608/vndz-xc17
  9. Negende COVID-19-gezondheidsenquête: eerste resultaten. Depotnummer D/2022/14.440/2. Brussel: Sciensano; 2022. doi: 10.25608/7e8n-pa14
  10. Health Interview Survey, Sciensano, 2018. https://www.sciensano.be/nl/projecten/gezondheidsenquete-0