COVID-19-sterfte

1. COVID-19-sterfte

Achtergrond

COVID-19 is de ziekte veroorzaakt door het SARS-CoV-2-virus. De meest voorkomende symptomen zijn koorts, hoesten en kortademigheid. In 80% van de gevallen zijn de infecties mild. Het risico op het ontwikkelen van een ernstige infectie neemt aanzienlijk toe met de leeftijd en met onderliggende aandoeningen zoals hart-, long- of nierziekte, diabetes, immunosuppressie of een actieve kwaadaardige ziekte.

De Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) stelt dat “een sterfgeval als gevolg van COVID-19 voor surveillancedoeleinden wordt gedefinieerd als een overlijden als gevolg van een klinisch compatibele ziekte, in een waarschijnlijk of bevestigd COVID-19-geval, tenzij een duidelijke alternatieve doodsoorzaak die niet in verband kan worden gebracht met de ziekte van COVID (bv. trauma) ”[1]. Het ECDC heeft later ook deze inclusiecriteria overgenomen [2]. België heeft een bredere inclusiestrategie aangenomen voor de surveillance van sterfgevallen, waarbij ook sterfgevallen in mogelijke gevallen op basis van klinische symptomen worden gerapporteerd. De grondgedachte voor het verbreden van de gevalsdefinitie van een COVID-19-sterfte was de lage testcapaciteit tijdens de eerste weken van de epidemie, wat leidde tot een quasi-onmogelijkheid om een door het laboratorium bevestigde diagnose te krijgen voor patiënten in instellingen voor langdurige zorg (long-term care facilities, LTCF's). Als gevolg hiervan zou het monitoren van alleen sterfgevallen in bevestigde gevallen de ernst van de epidemie hebben verborgen. Er werden sterfgevallen gemeld in ziekenhuizen, LTCF's, en in de gemeenschap.

In tijden van pandemieën is de quasi-realtime monitoring van de mortaliteit essentieel. In België is de oorzaakspecifieke sterfteregistratie via overlijdensakten een tweejarig proces, dat niet geschikt was voor operationeel toezicht. Om deze reden is een ad-hocregistratie opgezet voor de quasi-realtime monitoring van de COVID-19-mortaliteit. Sterfgevallen in ziekenhuizen worden geregistreerd via de Hospital Surge Capacity-enquête die wordt beheerd door Sciensano. Sterfgevallen buiten het ziekenhuis (in woonzorgcentra, andere instellingen, thuis en andere plaatsen) worden via specifieke tools aan de regionale autoriteiten gemeld. Sciensano is verantwoordelijk voor het compileren van de informatie uit de verschillende databronnen. COVID-19-sterfgevallen kunnen alleen volledig worden gerapporteerd volgens plaats van overlijden, om redenen van beschikbaarheid van gegevens (de woonplaats was namelijk niet beschikbaar voor ziekenhuissterfgevallen tot 24/04). Wanneer plaats van residentie niet beschikbaar was, werden overlijdens ingedeeld volgens plaats van overlijden.

Aangezien de situatie voortdurend evolueert, biedt deze pagina eerst links naar de continue monitoring van de COVID-19-mortaliteit op de Sciensano-website. Daarna wordt de situatie in het jaar 2020 (10 maart - 31 december 2020) van de COVID-19-epidemie in België gepresenteerd. We gebruiken het aantal COVID-19-sterfgevallen en het bruto COVID-19 cumulatief sterftecijfer per miljoen inwoners uit de surveillance van Sciensano.

Er bestaan belangrijke beperkingen in de internationale vergelijkbaarheid van deze indicatoren. Vanwege belangrijke verschillen in overlijdensmeldingsmethoden tussen landen [3,4], is de gerapporteerde COVID-19-sterfte niet goed geschikt voor internationale vergelijkingen. In België worden inderdaad sterfgevallen in ziekenhuizen en daarbuiten geteld, bovendien worden sterfgevallen van patiënten met een positieve laboratoriumtest, een suggestieve CT-scan van de thorax, of klinische symptomen gemeld als overlijden door COVID-19, terwijl veel andere landen meer restrictief waren. Hier presenteren we het bruto COVID-19 cumulatief sterftecijfer per miljoen inwoners in geselecteerde landen voor internationale vergelijkingen (bron: rapport van ULB-VUB [5], obv originele ECDC-gegevens [6]). Omwille van de beperkingen, zullen we de COVID-19-sterftecijfers aanvullen met andere indicatoren (zie de sectie "oversterfte").

Continue opvolging van de COVID-19-sterfte

Gezien de constant evoluerende situatie, worden sterftecijfers elke dag bijgewerk op de website van Sciensano. Meer specifiek zijn de volgende bronnen beschikbaar:

  1. Dynamisch dashboard Epistat
  2. Rapporten met info over COVID-19-sterfte:
    1. Dagelijkse rapporten, de sectie "Evolutie van de COVID-19 mortaliteit" presenteert de belangrijkste indiatoren volgens gewest en hun evolutie
    2. Wekelijkse rapporten, de sectie "Evolutie van de COVID-19 mortaliteit" presenteert indicatoren van COVID-19-sterfte volgens gewest en provincie, terwijl de sectie "Surveillance van de mortaliteit" indicatoren presenteert rond de opvolging van algemene sterfte
    3. Sterfte in woonzorgcentra wordt gepresenteerd in het wekelijkse rapport rond de opvolging van COVID-19 in woonzorgcentra
  3. Open data zijn beschikbaar voor de belangrijkste indicatoren. Gegevens voor COVID-19-sterfte omvatten het aantal sterfgevallen volgens leeftijdsgroep, geslacht, datum van ovrelijden, en gewest.
  4. Veelgestelde vragen over de datacollectie worden beantwoord in een specifiek document.

COVID-19-sterfte, overzicht 2020

België

Het eerste COVID-19-overlijden in België vond plaats op 10 maart 2020. Op 31 december 2020 werden in België 19.588 sterfgevallen gemeld, wat neerkomt op een ruw cumulatief sterftecijfer van 1.704 per miljoen inwoners.

In 2020 kende de epidemie 2 golven; de eerste golf werd waargenomen van 10 maart tot 21 juni en het aantal sterfgevallen piekte op 8 april met 322 COVID-19-sterfgevallen. Na een intergolfperiode begon de tweede golf op 31 augustus met een piek op 10 november met 217 COVID-19-sterfgevallen, en was eind 2020 nog steeds aan de gang.

Aantal COVID-19-sterfgevallen volgens datum van overlijden en gewest*, 2020, België
Bron: COVID-19-sterftedatabase, Sciensano
* Sterftecijfers worden uitgedrukt per gewest van residentie, indien bekend (het gewest van overlijden wordt gebruikt als proxy indien onbekend)

Meer dan de helft van alle overleden personen was ouder dan 85 jaar.

  • Aantal sterfgevallen
  • Sterftecijfers

Aantal COVID-19-sterfgevallen volgens leeftijdsgroep en geslacht, 2020, België
Bron: COVID-19-sterftedatabase, Sciensano

Leeftijdsspecifieke COVID-19-sterftecijfers (per miljoen inwoners) volgens geslacht, 2020, België
Bron: COVID-19-sterftedatabase, Sciensano

Regionale verschillen

Er zijn matige regionale verschillen in COVID-19-sterftecijfers. Tijdens de eerste golf bedroegen de cumulatieve sterftecijfers per miljoen inwoners respectievelijk 1.171 in Brussel, 927 in Wallonië en 719 in Vlaanderen. Het hogere sterftecijfer in Brussel kan waarschijnlijk op de een of andere manier worden verklaard door een hogere concentratie van ziekenhuizen (aangezien het woongebied vaak onbekend was en tijdens de eerste golf werd vervangen door het gebied van overlijden). Het Brusselse Hoofdstedelijke Gewest bestaat ook uitsluitend uit een grote stad, en het is bekend dat de hoge bevolkingsdichtheid de circulatie van het virus vergemakkelijkt.

Tijdens de tweede golf in 2020 bedroegen de cumulatieve sterftecijfers per miljoen inwoners respectievelijk 772 in Brussel, 1.107 in Wallonië en 714 in Vlaanderen. Wallonië werd zwaar getroffen in de tweede golf.

Internationale vergelijking eerste golf (geselecteerde landen)

België heeft internationaal de aandacht getrokken vanwege de hoge COVID-19-sterfte tijdens de eerste golf. België heeft inderdaad een van de hoogste cumumsterftecijfers in Europa. Vanwege de genoemde methodologische beperkingen moeten deze cijfers echter met de nodige omzichtigheid worden geïnterpreteerd. Andere indicatoren zijn meer geschikt voor vergelijkingen tussen verschillende landen (zie de sectie "algemene oversterfte"). Een vergelijking van COVID-19-mortaliteit en oversterfte werd gemaakt in een ULB-VUB-rapport over een selectie van landen in de buurt van België. Momenteel is deze vergelijking alleen voor de eerste golf gepubliceerd.

Cumulatief COVID-19-sterftecijfer (per miljoen inwoners), 15/02 tot 29/06, geselecteerde landen
Bron: ULB-VUB rapport over COVID-19-sterfte [5], sterftedata onttrokken aan ECDC [6]

Internationale epidemiologische data zijn beschikbaar op verschillende platformen:

2. Oversterfte

Achtergrond

Om de impact van COVID-19 op de mortaliteit te meten, is aanbevolen [5,7] om de algemene oversterfte te gebruiken om:

  • De globale impact van COVID-19 op de sterftelast te meten;
  • Internationale vergelijkingen toe te laten die minder vertekend zijn dan die op basis van de COVID-19-mortaliteit; en
  • De rapportering van de COVID-19-sterfte via het ad hoc surveillancesysteem te beoordelen.

Het aantal sterfgevallen in België wordt bijna in realtime geregistreerd door het Belgisch Rijksregister (95% van de sterfgevallen in 3 weken). Deze informatie bevat echter niet de doodsoorzaak, die slechts na 2 jaar beschikbaar komt. De informatie wordt via het Be-MOMO-project naar Sciensano gestuurd.

Het Be-MOMO-project (Belgische mortaliteitsmonitoring) is een wekelijkse opvolging van de algemene sterfte door Sciensano. Het mortaliteitsmonitoringsmodel is een hulpmiddel voor snelle detectie en kwantificering van ongebruikelijke sterfte (die het gevolg kan zijn van ziekte-epidemieën zoals griep of van extreme omgevingscondities zoals hitte, koudegolven of milieuverontreiniging). Een tijdige beoordeling van de impact van bepaalde gebeurtenissen op de mortaliteit kan nuttig zijn als leidraad voor volksgezondheidsmaatregelen, bv. vaccinaties tegen influenza en het nationale hitte-actieplan [8].

Het model voorspelt het dagelijks verwachte aantal sterfgevallen samen met een voorspellingsinterval, door de sterftegegevens van de afgelopen 5 jaar en voorbije epidemische seizoenen en extreme milieugebeurtenissen (koude en hittegolven en luchtverontreiniging) te modelleren. Wanneer het aantal waargenomen sterfgevallen de bovengrens van de voorspelling overschrijdt, is er een significante oversterfte voor deze dag, waardoor de correlaties tussen sterfte-afwijkingen en die gebeurtenissen kunnen worden gevisualiseerd [8,9]. De wekelijks bijgewerkte cijfers van Be-MOMO zijn te vinden op Epistat.

In 2020 berekenden zowel Be-MOMO als Statbel de oversterfte, met iets andere methoden, maar met zeer vergelijkbare resultaten [5,10]. In tegenstelling tot Statbel omvat Be-MOMO ook niet de sterfgevallen van burgers die in het buitenland hebben plaatsgevonden.

In dit rapport gebruiken we de volgende indicatoren en databronnen:

Voor België:

  • Algemene oversterfte voor de eerste en tweede golf, berekend door Be-MOMO, uitgedrukt als een “P-score
  • Vergelijking tussen de oversterfte en de COVID-19-sterfte tijdens de eerste golf

Voor internationale vergelijkingen:

Momenteel zijn internationale vergelijkingen alleen gepubliceerd voor de eerste golf. We zullen geselecteerde internationale en regionale vergelijkingen gebruiken uit het mortaliteitsrapport van de ULB-VUB [5]. De onderzoekers hebben enkele EU-landen geselecteerd op basis van de relevantie van de vergelijking met België. De oorspronkelijke gegevens waren afkomstig van ECDC [6] en ONS-UK [10].

Algemene oversterfte

Volgens Be-MOMO waren er 17.955 extra sterfgevallen in 2020. Dit kan worden verklaard door 19.588 COVID-19-sterfgevallen in 2020 en extra sterfte tijdens de hittegolf van augustus met 1.503 extra sterfgevallen [11]. Het verschil tussen extra sterfgevallen enerzijds en sterfte door COVID-19 en de hittegolf anderzijds wordt verklaard door het feit dat een deel van de COVID-19-sterfgevallen plaatsvond bij mensen die toch binnen een jaar zouden zijn overleden, en een klein deel van de sterfgevallen is waarschijnlijk voorkomen door lockdown-maatregelen. Een meer gedetailleerde analyse is alleen mogelijk als er informatie over de doodsoorzaken beschikbaar is.

Een oversterfte werd waargenomen in Be-MOMO tijdens de eerste golf van de COVID-19-epidemie van week 12 van 2020 (beginnend op 16/3/2020) tot week 19 (eindigend op 10/05/2020) en tijdens de tweede golf van week 43 (start 19/10/2020) tot week 52 (eindigend 27/12/2020). Dit is een goede indicator van de algemene impact van de COVID-19 op de mortaliteit.

  • Eerste golf
  • Tweede golf

Aantal sterfgevallen door alle oorzaken per week, eerste golf, België
Bron: Be-MOMO [8], Sciensano
ExcessMort_1wave_EN.PNG

Aantal sterfgevallen door alle oorzaken per week, tweede golf, België
Bron: Be-MOMO [8], Sciensano
ExcessMort 2wave EN

Vergelijking oversterfte en COVID-19-sterfte

Tijdens de eerste golf was er een heel goede correlatie (91%) tussen de algemene oversterfte en de COVID-19-sterfte. Dit was een belangrijke externe validatie van de Belgische inclusiecriteria voor COVID-19-sterfgevallen [7].

Verwacht aantal sterfgevallen en betrouwbaarheidsintervallen, waargenomen aantal sterfgevallen, en COVID-19-sterfgevallen in 2020, België
Bron: Be-MOMO [8] en COVID-19-sterftedatabase, Sciensano

 

Grafiek gemaakt door Mathias Leroy.
Voor beste kwaliteit, gelieve Firefox, Chrome of Microsoft Edge browsers te gebruiken

Internationale vergelijking

Wegens de eerder vermelde methodologische problemen is de algemene oversterfte een meer geschikte indicator voor internationale vergelijkingen dan de COVID-19-specifieke sterfte. In een specifieke publicatie hebben Karlinsky en Kobak de oversterfte tussen 84 landen vergeleken. De zwarte lijn vertegenwoordigt een basislijn die overeenstemt met de verwachte mortaliteit voor 2020 (berekend als de gemiddelde mortaliteit 2015-2019, met grijze lijnen die de jaarlijkse mortaliteit van 2015 tot 2019 weergeven). Deze uitgangswaarde wordt vergeleken met de feitelijke sterfte voor 2020 (rode lijn) en 2021 (paarse lijn). De landen worden gerangschikt op basis van het oversterftepercentage.

Na één jaar sinds het begin van de epidemie (maart 2020-februari 2021) staat België op de 31e plaats van de 84 gepubliceerde landen. In vergelijking met de EU-15-landen (hier in het zwart omkaderd) staat België (in het groen omkaderd) op de 5e plaats, na Spanje, het Verenigd Koninkrijk, Portugal en Italië. De oversterfte die in augustus in België werd waargenomen als gevolg van de hittegolf werd niet meegenomen in deze rangschikking.

Oversterfte tijdens de COVID-19-pandemie, 84 geselecteerde landen, maart 2020-februari 2021, gerangschikt naar oversterfepercentage over de hele periode
Source: Karlinksy & Kobak [12]
  • Excess_mortalityExcess_mortality
 
Meer informatie

Definities

Bekijk de metadata voor deze indicator

P-score
De p-score is een maat voor oversterfte. Het wordt berekend als het aantal extra sterfgevallen (waargenomen sterfgevallen - verwachte sterfgevallen) gedeeld door het aantal verwachte sterfgevallen * 100.

Referenties

  1. WHO. International guidelines for certification and classification (coding) of COVID-19 as cause of death. WHO; 2020 Apr. Report No.: WHO/HQ/DDI/DNA/CAT.
  2. ECDC. Case definition for coronavirus disease 2019 (COVID-19), as of 5 May 2020. European Centre for Disease Prevention and Control. https://www.ecdc.europa.eu/en/covid-19/surveillance/case-definition
  3. European Centre for Disease Prevention and Control (ECDC). Weekly surveillance report on COVID-19, Week 24, 2020. https://covid19-surveillance-report.ecdc.europa.eu/#4_severity
  4. Institut national d’études démographiques (Ined). The demography of COVID-19 deaths - Seven data-related key issues. Ined - Institut national d’études démographiques. https://dc-covid.site.ined.fr/en/presentation/
  5. Lagasse R, Deboosere P. Évaluation épidémiologique de l’impact du Covid-19 en Belgique à la date du 15 juillet 2020 - Page 48. Brussels; 2020. https://esp.ulb.be/fr/les-actus/l-esp-dans-les-medias/rapport-d-analyse-de-l-epidemie-covid-19-n-ii
  6. ECDC. Daily number of new reported cases of COVID-19 by country worldwide. European Centre for Disease Prevention and Control. https://www.ecdc.europa.eu/en/publications-data/download-todays-data-geographic-distribution-covid-19-cases-worldwide
  7. Bustos Sierra N, Bossuyt N, Braeye T, Leroy M, Moyersoen I, Peeters I, et al. All-cause mortality supports the COVID-19 mortality Belgium: comparison with major fatal events of the last century. Submitted.
  8. Leroy M, Dupont Y, Braeye T, Bossuyt N, Bustos Sierra N. Epistat – Belgian Mortality Monitoring (Be-MOMO). https://epistat.wiv-isp.be/momo/
  9. Cox B, Wuillaume F, Van Oyen H, Maes S. Monitoring of all-cause mortality in Belgium (Be-MOMO): a new and automated system for the early detection and quantification of the mortality impact of public health events. Int J Public Health. 2010 Aug 1;55(4):251–9.
  10. Campbell A, Morgan E. Comparisons of all-cause mortality between European countries and regions.
  11. Sciensano. Analyse van de oversterfte gelinkt aan COVID-19 in 2020. https://www.sciensano.be/nl/pershoek/analyse-van-de-oversterfte-gelinkt-aan-covid-19-2020