Geestelijke gezondheid

1. Kernboodschappen

Verschillende indicatoren wijzen op een verslechtering van de geestelijke gezondheid en het emotioneel welzijn in de Belgische bevolking. Het percentage mensen met depressieve gevoelens, angststoornissen en/of ernstige slaapproblemen heeft de laatste tijd een sterke stijging gekend. Bovendien melden meer mensen dat ze suïcidale gedachten hebben (gehad), hoewel de cijfers voor zelfmoordpogingen constant blijven. Er wordt tevens een parallelle toename van het gebruik van antidepressiva vastgesteld, terwijl het gebruik van slaap- en kalmeringsmiddelen constant blijft of zelfs afneemt.

Over het algemeen tonen de indicatoren van geestelijke gezondheid en emotioneel welzijn een betere situatie in het Vlaamse Gewest dan in de andere twee gewesten van het land.

Met uitzondering van de indicatoren voor suïcidaal gedrag, duiden alle indicatoren van geestelijke gezondheid op een slechtere situatie bij vrouwen dan bij mannen. Een belangrijk aandachtspunt zijn de vrouwen in de leeftijdscategorie 15-24, waar een significante toename van depressieve gevoelens en angststoornissen wordt waargenomen.

Alle onderzochte indicatoren voor de geestelijke gezondheid zijn gekoppeld aan het opleidingsniveau. Emotionele stoornissen, suïcidaal gedrag en het gebruik van psychotrope geneesmiddelen komen vaker voor in de laagopgeleide groepen in vergelijking met de hoger opgeleide groepen.

2. Achtergrond

Geestelijke gezondheid is het vermogen van ieder van ons om te voelen, te denken en te handelen op manieren die ons vermogen om van het leven te genieten vergroten en om de uitdagingen aan te gaan waarmee we worden geconfronteerd. Het is een positief gevoel van emotioneel en spiritueel welzijn dat de belangen respecteert van cultuur, gelijkheid, sociale rechtvaardigheid, interconnecties en persoonlijke waardigheid [1]. Vanwege de hoge frequentie van psychische stoornissen in westerse samenlevingen en de impact van hun kosten op menselijke, sociaal en economisch vlak, wordt geestelijke gezondheid nu als een prioriteit voor de volksgezondheid beschouwd. In België is de Gezondheidsenquête één van de belangrijkste bronnen van systematische gegevens over psychische parameters in de algemene bevolking van 15 jaar en ouder [2]. Onder de verschillende dimensies van geestelijke gezondheid die in deze enquête worden gemonitord, concentreren we ons op de volgende drie indicatoren:

  • Indicatoren van specifieke psychische stoornissen, gebaseerd op het psychometrische instrument SCL-90-R (Symptom Checklist-90-R)
  • Indicatoren betreffende zelfmoordgedachten en -pogingen
  • Indicatoren met betrekking tot het gebruik van psychotrope geneesmiddelen

Er dient echter te worden opgemerkt dat de evaluatie van geestelijke gezondheidsproblemen bij de bevolking door middel van een gezondheidsenquête een aantal beperkingen kent. Deze hebben vooral te maken met het feit dat de schattingen gebaseerd zijn op screeningsinstrumenten voor psychische stoornissen of op zelfgerapporteerde informatie van de individuen. De informatie is dus niet verkregen door klinische diagnostische instrumenten, die vaak genuanceerder zijn. Desalniettemin zijn de resultaten van gezondheidsenquêtes doorgaans in overeenstemming met de bevindingen van specifieke enquêtes over geestelijke gezondheid.

3. Psychische stoornissen

De beoordeling van specifieke psychische stoornissen gaf aan dat, in 2013, 15% van de bevolking 15 jaar en ouder depressieve gevoelens had, 10% angststoornissen had, en 30% ernstige slaapproblemen had. In vergelijking met de vorige enquêtejaren is de prevalentie van alle drie de aandoeningen aanzienlijk toegenomen, zowel op nationaal als op regionaal niveau. Alle drie aandoeningen hebben een lagere prevalentie in het Vlaamse Gewest dan in het Brusselse Hoofdstedelijke Gewest en het Waalse Gewest.

  • Depressieve gevoelens
  • Angststoornissen
  • Slaapproblemen

Prevalentie van depressieve gevoelens in België en de gewesten, 2001-2013
Bron: Eigen berekeningen op basis van de Gezondheidsenquête, Sciensano, 2001-2013 [2]

Prevalentie van angststoornissen in België en de gewesten, 2001-2013
Bron: Eigen berekeningen op basis van de Gezondheidsenquête, Sciensano, 2001-2013 [2]

Prevalentie van ernstige slaapproblemen in België en de gewesten, 2001-2013
Bron: Eigen berekeningen op basis van de Gezondheidsenquête, Sciensano, 2001-2013 [2]

Alle drie de psychische stoornissen komen vaker voor bij vrouwen dan bij mannen. Depressieve gevoelens en angststoornissen komen voor bij alle leeftijdsgroepen. Een belangrijk aandachtspunt zijn de vrouwen in de leeftijdscategorie 15-24, waar belangrijke toenames worden waargenomen in de prevalentie van depressieve gevoelens (van 7% in 2008 tot 21% in 2013) en van angststoornissen (van 5% in 2008 tot 15% in 2013).

  • Depressieve gevoelens
  • Angststoornissen
  • Slaapproblemen

Prevalentie van depressieve gevoelens volgens leeftijd en geslacht, België, 2013
Bron: Gezondheidsenquête, Sciensano, 2013 [2]

Prevalentie van angststoornissen volgens leeftijd en geslacht, België, 2013
Bron: Gezondheidsenquête, Sciensano, 2013 [2]

Prevalentie van ernstige slaapproblemen volgens leeftijd en geslacht, België, 2013
Bron: Gezondheidsenquête, Sciensano, 2013 [2]

Psychische stoornissen komen minder vaak voor bij hoger opgeleiden dan bij lager opgeleiden.

Prevalentie van psychische stoornissen volgens opleidingsniveau, België, 2013
Bron: Eigen berekeningen op basis van de Gezondheidsenquête, Sciensano, 2013 [2]

4. Zelfmoordgedachten en -pogingen

Het aandeel mensen (van 15 jaar en ouder) die zelfmoordgedachten rapporteerden (hetzij tijdens hun leven of recentelijk) nam toe tussen 2008 en 2013. Daarentegen is het percentage mensen dat daadwerkelijk geprobeerd heeft zelfmoord te plegen (in hun leven of recentelijk) niet geëvolueerd. In 2013 zei 5% van de bevolking dat ze ernstig hadden nagedacht over het plegen van zelfmoord in de afgelopen 12 maanden en meldde 0,4% daadwerkelijk zelfmoord te hebben gepleegd in deze periode. 4% van de Belgische bevolking van 15 jaar en ouder rapporteerde tijdens hun leven minstens één zelfmoordpoging te hebben ondernomen.

In het Vlaamse Gewest zijn de cijfers wat betreft zelfmoordgedachten en -pogingen tijdens het gehele leven gunstiger dan in de andere twee gewesten. Dezelfde regionale verschillen worden echter niet waargenomen wat betreft recente zelfmoordgedachten en -pogingen (in de voorbije 12 maanden).

  • Zelfmoordgedachten
  • Zelfmoordpogingen

Prevalentie van zelfmoordgedachten gedurende de afgelopen 12 maanden in België en de gewesten, 2008-2013
Bron: Eigen berekeningen op basis van de Gezondheidsenquête, Sciensano, 2008-2013 [2]

Prevalentie van zelfmoordpogingen ooit in het leven in België en de gewesten, 2008-2013
Bron: Eigen berekeningen op basis van de Gezondheidsenquête, Sciensano, 2004-2013 [2]

Recente zelfmoordgedachten en -pogingen komen net zo vaak voor bij mannen als bij vrouwen. Aan de andere kant melden meer vrouwen dan mannen dat ze tenminste één keer in hun leven geprobeerd hebben een einde aan hun leven te maken.

De indicatoren van zelfmoordgedachten en -pogingen (ooit in het leven of recent) laten geen duidelijk leeftijdspatroon zien. Hoewel zelfmoordgedachten en -pogingen minder worden gerapporteerd door ouderen (75+), is dit in tegenspraak met de effectieve zelfmoordcijfers, die hoog zijn onder de oudste mensen, vooral voor mannen.

  • Zelfmoordgedachten
  • Zelfmoordpogingen

Prevalentie van zelfmoordgedachten gedurende de afgelopen 12 maanden volgens leeftijd en geslacht, België, 2013
Bron: Gezondheidsenquête, Sciensano, 2013 [2]

Prevalentie van zelfmoordpogingen ooit in het leven volgens leeftijd en geslacht, België, 2013
Bron: Gezondheidsenquête, Sciensano, 2013 [2]

Zelfmoordgedachten (ooit in het leven of recent) zijn niet gerelateerd aan het opleidingsniveau, maar de overgang naar de handeling zou dit wel zijn. Hoger opgeleiden hebben minder pogingen ondernomen om zelfmoord te plegen, zowel tijdens hun leven als in de afgelopen 12 maanden.

Prevalentie van recente zelfmoordgedachten en -pogingen volgens opleidingsniveau, België, 2013
Bron: Eigen berekeningen op basis van de Gezondheidsenquête, Sciensano, 2013 [2]

5. Gebruik van psychotrope geneesmiddelen

In 2013 meldde 16% van de bevolking het gebruik van psychotrope geneesmiddelen in de twee weken voorafgaand aan de enquête. Specifiek meldde 13% het gebruik van slaap- of kalmeringsmiddelen en 8% het gebruik van antidepressiva, waarbij sommigen dus ook beide in combinatie gebruikten.

Het gebruik van psychotrope geneesmiddelen is hoger in het Waalse Gewest (19%) dan in het Brusselse Hoofdstedelijke Gewest (13%) en het Vlaamse Gewest (16%). Dit verschil wordt voornamelijk verklaard door het hogere gebruik van antidepressiva in het Waalse Gewest (9,5% versus 6,9% en 6,7% in respectievelijk het Brusselse Hoofdstedelijke en het Vlaamse Gewest).

In de periode 1997-2013 is het gebruik van slaap- en kalmeringsmiddelen constant gebleven onder de inwoners van het Vlaamse Gewest en is het zelfs gedaald in het Brusselse Hoofdstedelijke en het Waalse Gewest. Het gebruik van antidepressiva vertoont daarentegen een stijgende trend in de drie gewesten. Als we deze cijfers toepassen op een gestandaardiseerde populatie in termen van leeftijd en geslacht, is het gebruik van antidepressiva in België de voorbije 15 jaar verdubbeld, van 4,2% in 1997 tot 7,7% in 2013.

  • Slaap- of kalmeringsmiddelen
  • Antidepressiva

Gebruik van slaap- of kalmeringsmiddelen in België en de gewesten, 1997-2013
Bron: Eigen berekeningen op basis van de Gezondheidsenquête, Sciensano, 1997-2013 [2]

Gebruik van antidepressiva in België en de gewesten, 1997-2013
Bron: Eigen berekeningen op basis van de Gezondheidsenquête, Sciensano, 1997-2013 [2]

Vrouwen gebruiken proportioneel vaker psychotrope geneesmiddelen dan mannen (respectievelijk 20% versus 12%). Dit verschil is vooral uitgesproken voor het gebruik van slaap- of kalmeringsmiddelen (16% versus 10%), maar ook voor het gebruik van antidepressiva (9,5% versus 5,6%).

Het gebruik van psychotrope geneesmiddelen komt ook veel vaker voor na de leeftijd van 45 jaar, vooral in de meest oudere leeftijdsgroep. Deze toename met de leeftijd is meer uitgesproken voor vrouwen dan voor mannen.

  • Slaap- of kalmeringsmiddelen
  • Antidepressiva

Gebruik van slaap- of kalmeringsmiddelen volgens leeftijd en geslacht, België, 2013
Bron: Gezondheidsenquête, Sciensano, 2013 [2]

Gebruik van antidepressiva volgens leeftijd en geslacht, België, 2013
Bron: Gezondheidsenquête, Sciensano, 2013 [2]

Het gebruik van psychotrope geneesmiddelen, welke soort dan ook, komt vaker voor in gezinnen met lagere opleidingsniveaus.

Gebruik van psychotrope geneesmiddelen volgens opleidingsniveau, België, 2013
Bron: Eigen berekeningen op basis van de Gezondheidsenquête, Sciensano, 2013 [2]

6. Meer informatie

Bekijk de metadata voor deze indicatoren

HISIA: Interactive Analysis of the Belgian Health Interview Survey

Definities

Symptom Checklist-90-Revised
De "Symptom Checklist-90-Revised" (SCL-90-R) werd gebruikt om te peilen naar psychische stoornissen. Het onderzoekt de huidige symptomatologie van de persoon (in de afgelopen week). Vanuit technisch oogpunt stemmen de subschalen van SCL-90-R overeen met verschillende aandoeningen en zijn ze afgeleid van een factorstructuur. Het gaat om een instrument met aanvaardbare psychometrische criteria dat vaak gebruikt wordt in algemene populatiestudies. De subschalen die in de Gezondheidsenquête 2013 werden opgenomen beperken zich tot die van depressieve gevoelens, angststoornissen, en slaapproblemen.

Referenties

  1. https://www.canada.ca/en/public-health/services/health-promotion/mental-health/mental-health-promotion.html
  2. Gezondheidsenquête, Sciensano, 1997-2013. https://his.wiv-isp.be/