Een slechte luchtkwaliteit, als gevolg van vervuiling met fijnstof, stikstofdioxide en ozon, draagt in belangrijke mate bij tot ziekte en vroegtijdige sterfte.
Hoewel de luchtkwaliteit in België over het algemeen verbetert, ademt een aanzienlijk deel van de bevolking nog steeds verontreinigde lucht in.
Er zijn belangrijke regionale verschillen in België, waar de blootstelling aan fijnstof het hoogst is in het Vlaamse Gewest en de blootstelling aan stikstofdioxide het hoogst in het Brusselse Hoofdstedelijke Gewest.
De luchtkwaliteit in België is slecht naar internationale normen en scoort ondergemiddeld naast vergelijkbare EU-landen voor de meeste vervuilende stoffen.
2.Fijnstof
Fijnstof (Engels: particulate matter, PM) verwijst naar alle kleine deeltjes die in de lucht zweven. Het bestaat niet uit een enkele chemische stof, maar een mengsel van verschillende bestanddelen en wordt meestal aangeduid met de grootte van de deeltjes. Over het algemeen wordt onderscheid gemaakt tussen PM met een diameter kleiner dan 10 micrometer (PM10) en met een diameter kleiner dan 2,5 micrometer (PM2.5). Omdat PM2.5 enkel de kleinere deeltjes bevat, zijn de samenstelling en gezondheidseffecten anders dan bij PM10.
Verwarming door huishoudens is de belangrijkste directe bron van fijnstof
Volgens de meest recente Belgische cijfers (2022) is de belangrijkste directe bron van PM2.5 verwarming door huishoudens, waarvoor voornamelijk fossiele brandstoffen of houtproducten gebruikt worden. Andere belangrijke bronnen van directe fijnstofemissies zijn transport, voornamelijk wegverkeer, en industrie en afvalverwerking. Hoewel het wegverkeer niet de voornaamste bron van PM-uitstoot is, draagt het in belangrijke mate bij aan de blootstelling, door hoge plaatselijke emissies in dichtbevolkte gebieden [1].
Regelgeving zoals de Europese emissienormen en de invoering van hybride en elektrische voertuigen bleken succesvol in het verminderen van uitlaatgassen. De uitstoot van fijnstof als gevolg van de slijtage van banden en remmen en de verwering van het wegoppervlak bleef echter grotendeels buiten schot [2].
Naast directe uitstoot kan fijnstof ook ontstaan uit precursoren door chemische reacties in de lucht. De belangrijkste precursoren van indirect fijnstof zijn ammoniak, stikstofoxiden en zwaveldioxide. Ammoniak wordt voornamelijk uitgestoten door de landbouwsector, vooral door de veeteelt. Zwaveldioxide, zelf een vervuilende stof, is voornamelijk afkomstig van zware industrie en energieproductie [1].
Blootstelling aan fijnstof kan hart- en vaatziekten, ademhalingsaandoeningen en longkanker veroorzaken
Bij inademing kunnen fijnstofdeeltjes geabsorbeerd worden door het longweefsel en ademhalingsaandoeningen veroorzaken. De kleinere deeltjes kunnen in de bloedbaan terechtkomen en zo andere organen schaden. Fijnstof bevat toxische en kankerverwekkende bestanddelen die in verband worden gebracht met verschillende kwalijke gezondheidseffecten.
Het is bewezen dat aanhoudende blootstelling aan fijnstof aandoeningen aan de luchtwegen kan veroorzaken, meer bepaald emfyseem, chronische bronchitis en longontsteking [4,5]. Blootstelling aan fijnstof veroorzaakt ook hart- en vaatziekten, met sterke aanwijzingen voor een link met beroertes en ischemische hartziekten [4,6]. Andere aangetoonde gevolgen zijn longkanker [7] en diabetes type 2 [8]. Onderzoek wijst ook op een effect op de mentale gezondheid, namelijk een verhoogd risico op depressie [9]. Al deze aandoeningen zijn belastend en kunnen bijdragen aan een ernstig verlies van levenskwaliteit en aan vroegtijdige sterfte [4].
Blootstelling aan fijnstof vormt een risico voor vrouwen en hun baby's, aangezien er een verband is gelegd met perinatale aandoeningen zoals vroeggeboorte, een lager geboortegewicht en miskramen [10,11,12]. Kinderen worden ook gezien als een kwetsbare groep die vatbaar is voor de effecten van fijnstof. Blootstelling speelt een rol bij de ontwikkeling van astma en kan ook astma-aanvallen uitlokken die leiden tot meer bezoeken aan de spoedafdeling en ziekenhuisopnames [13,14]. Recenter bewijs wijst op gevolgen voor de groei van de hersenen, waarbij blootstelling aan fijnstof tijdens de zwangerschap en op jonge leeftijd het risico op autisme verhoogt [15].
Fijnstofconcentraties zijn hoger in het Vlaamse en het Brusselse Hoofdstedelijke Gewest dan in het Waalse Gewest
Om de blootstelling aan PM in België weer te geven, werden de jaarlijkse gemiddelde PM2.5- en PM10-concentraties in elke statistische sector in kaart gebracht. De weergegeven waarden staan in verhouding tot de WHO-richtwaarden voor luchtkwaliteit, als indicatie van de blootstelling in de plaatselijke gemeenschap in vergelijking met de geadviseerde waarde: 5 µg m-3 jaargemiddelde concentratie voor PM2.5, en 15 µg m-3 jaargemiddelde concentratie voor PM10 [16].
Zoals de luchtkwaliteitskaart voor PM2.5 aantoont, nemen de concentraties over het algemeen af van noord naar zuid. De verontreiniging is relatief sterk in het Vlaams Gewest en het Brussels Hoofdstedelijk Gewest, en zwak tot gemiddeld in het Waals Gewest. Hetzelfde patroon treedt op voor PM10, met het verschil dat de relatieve vervuiling over het algemeen minder is in vergelijking met PM2.5.
Dit regionale patroon is waarschijnlijk het gevolg van verschillen in bevolkingsdichtheid en vegetatie. Het Vlaamse Gewest is dichter bevolkt en heeft meer fijnstofbronnen (residentiële verwarming, transport, landbouw inclusief intensieve veeteelt) en kent minder depositie (opnemen door vegetatie) in vergelijking met het Waalse Gewest. Terwijl ongeveer de helft van het grondgebied sterker vervuild is dan de lange-termijnrichtwaarde van de WHO voor PM10 liggen, heeft 80% van de oppervlakte in België niveaus boven de richtwaarde voor PM2.5.
PM2.5
PM10
Relatieve concentratie van PM2.5 per statistische sector in België, 2022 Bron: eigen berekeningen o.b.v. luchtkwaliteitsdata verstrekt door IRCEL [17].
Relatieve concentratie van PM10 per statistische sector in België, 2022 Bron: eigen berekeningen o.b.v. luchtkwaliteitsdata verstrekt door IRCEL [17].
De blootstelling aan fijnstof in België is hoog maar dalende
De blootstelling van de bevolking aan fijnstof kan worden gevat in een bevolkingsgewogen gemiddelde concentratie, die wordt gebruikt om regio's te vergelijken en trends in de tijd te onderzoeken. De blootstelling aan zowel PM2.5 als PM10 neemt af in België, en binnen alle gewesten. De blootstelling aan fijnstof was aanvankelijk het hoogst in het Brussels Hoofdstedelijk Gewest, maar daalde onder het Vlaams Gewest en loopt nu gelijk met de gemiddelde waarde voor België. De blootstelling aan fijnstof is altijd het laagst geweest in het Waals Gewest.
Hoewel de luchtkwaliteit de afgelopen tien jaar is verbeterd, worden veel Belgen nog steeds geconfronteerd met ongezonde niveaus van fijnstof. Terwijl in 2022 ongeveer driekwart van de bevolking werd blootgesteld aan verontreiniging die de lange-termijnrichtwaarde van de WHO voor PM10 overschrijdt, ademt zo goed als de hele bevolking niveaus in die boven de richtwaarde voor PM2.5 liggen.
PM2.5
PM10
Blootstelling aan PM2.5, per gewest, 2011-2022 Bron: eigen berekeningen o.b.v. luchtkwaliteitsdata verstrekt door IRCEL [17], en bevolkingsdata verstrekt door Statbel [18].
Blootstelling aan PM10, per gewest, 2011-2022 Bron: eigen berekeningen o.b.v. luchtkwaliteitsdata verstrekt door IRCEL [17], en bevolkingsdata verstrekt door Statbel [18].
België kent de vierde hoogste blootstelling aan fijnstof naast vergelijkbare EU-Landen
België heeft de vierde hoogste bevolkingsgewogen concentratie voor zowel PM2.5 als PM10 in vergelijking met de andere EU-14 landen. Hoewel sommige landen nog veel slechter scoren, is de blootstelling aan fijnstof in België hoger dan het Europese gemiddelde en twee keer zo hoog als in Finland [19].
PM2.5 bevolkingsgewogen gemiddelde concentratie (µg m-3), naar land (EU-14), 2022 Bron: eigen berekeningen o.b.v. gegevens over de blootstelling aan luchtvervuiling verstrekt door het Europees Milieuagentschap [8].
3.Stikstofdioxide
Stikstofoxiden (NOx), waaronder stikstofmonoxide (NO) en stikstofdioxide (NO2), zijn gassen die samen gevormd en uitgestoten worden als gevolg van verbranding, zoals plaatsvindt in automotoren en energiecentrales. NO is meestal onschadelijk in de hoeveelheden in de atmosfeer, terwijl de NO2-concentratie in de lucht een punt kan bereiken waarop het een ernstig gevaar voor de gezondheid vormt.
Wegverkeer is met voorsprong de belangrijkste bron van stikstofdioxide
Transport is de belangrijkste bron van NOx-uitstoot, waaronder NO2, waarbij het wegverkeer veruit de grootste bijdrage levert, gevolgd door de scheepvaart (zowel de zeevaart als de binnenvaart) en het luchtverkeer [1]. De mate van blootstelling aan NO2 als gevolg van wegverkeer wordt verder verhoogd doordat de uitstoot dichtbij het oppervlak plaatsvindt en vaak in dichtbevolkte gebieden, en door zogenaamde ‘street canyons’, waar de verontreinigende stof zich ophoopt in smalle wegen geflankeerd door hoge gebouwen [20]. Andere, minder belangrijke bronnen zijn industrie en landbouw.
Blootstelling aan stikstofdioxide kan hart- en vaatziekten, ademhalingsaandoeningen en longkanker veroorzaken
NO2 is sterk inflammatoir en het gas inademen kan de luchtwegen irriteren.
Het is algemeen bekend dat langdurige blootstelling aan NO2 aandoeningen aan de luchtwegen kan veroorzaken, waaronder emfyseem, chronische bronchitis en longontsteking [21]. Onderzoek wijst ook op een verband met hart- en vaatziekten, en meer specifiek met ischemische hartziekten [22,23]. Andere goed bestudeerde effecten zijn longkanker en diabetes type 2 [24,25]. Studies suggereren dat NO2 de geestelijke gezondheid nadelig kan beïnvloeden, met een verhoogd risico op depressie [9,26]. Deze aandoeningen kunnen leiden tot een aanzienlijk verlies van levenskwaliteit en vroegtijdige dood [21].
NO2 bedreigt de gezondheid van vrouwen en hun baby's omdat blootstelling in verband wordt gebracht met perinatale aandoeningen, waaronder vroeggeboorte en laag geboortegewicht [27,28]. Ook kinderen worden bovenmatig getroffen, aangezien NO2 in verband wordt gebracht met de ontwikkeling van astma en ook astma-aanvallen kan uitlokken die leiden tot meer bezoeken aan de spoedafdeling en ziekenhuisopnames [3,29].
Stikstofdioxideconcentraties zijn hoger in steden dan in landelijke gebieden
Om de blootstelling aan NO2 in België weer te geven, werd de jaarlijkse gemiddelde concentratie in elke statistische sector in kaart gebracht. De weergegeven waarden staan in verhouding tot de WHO-richtwaarden voor luchtkwaliteit, als indicatie van de blootstelling in de plaatselijke gemeenschap in vergelijking met de geadviseerde waarde: 10 µg m-3 jaargemiddelde concentratie [16].
Zoals blijkt uit de luchtkwaliteitskaart voor NO2, zijn de concentraties over het algemeen hoger in het Vlaamse Gewest en het noorden van het Waalse Gewest, met name in de regio Samber en Maas in vergelijking met de Ardennen. Aangezien het wegverkeer de belangrijkste bron van NOx is, zijn de locaties van grote steden en drukke autosnelwegen duidelijk zichtbaar op de kaart. Het Brussels Hoofdstedelijk Gewest, een sterk verstedelijkt gebied, is ernstig vervuild, met uitzondering van het bosrijk deel in het zuidoosten. Ongeveer 43% van de sectoren kent vervuiling boven de lange-termijnrichtlijn van de WHO van 10 µg m-3 jaargemiddelde concentratie.
Relatieve concentratie van NO2 per statistische sector in België, 2022 Bron: eigen berekeningen o.b.v. luchtkwaliteitsdata verstrekt door IRCEL [17].
De blootstelling aan stikstofdioxide in België is hoog maar dalende
De blootstelling van de bevolking aan NO2 kan worden gevat in een bevolkingsgewogen gemiddelde concentratie, die wordt gebruikt om regio's te vergelijken en trends in de tijd te onderzoeken. De blootstelling aan NO2 neemt af in België en in alle gewesten. De blootstelling aan NO2 is het hoogst in het Brussels Hoofdstedelijk Gewest, hoewel de daling daar iets steiler is dan in de andere gewesten. De blootstelling aan NO2 is steeds het laagst in het Waalse Gewest, terwijl de Vlaamse niveaus dicht bij het Belgische gemiddelde blijven.
Hoewel de trends gunstig zijn, is er nog ruimte voor verbetering. Volgens de meest recente cijfers voor 2022 wordt meer dan 80% van de bevolking blootgesteld aan ongezonde NO2-niveaus, die de lange-termijnrichtwaarde van de WHO overschrijden.
Blootstelling aan NO2, per gewest, 2011-2022 Bron: eigen berekeningen o.b.v. luchtkwaliteitsdata verstrekt door IRCEL [17], en bevolkingsdata verstrekt door Statbel [18].
België kent de vijfde hoogste blootstelling aan stikstofdioxide naast vergelijkbare EU-landen
België heeft de vijfde hoogste bevolkingsgewogen concentratie voor NO2 in vergelijking met de andere EU-14-landen, ruim boven de gemiddelde Europese concentratie. De blootstellingsniveaus zijn meer dan dubbel zo hoog als in de Noord-Europese landen Denemarken, Finland en Zweden [19].
NO2 bevolkingsgewogen gemiddelde concentratie (µg m-3), naar land (EU-14), 2022 Bron: eigen berekeningen o.b.v. gegevens over de blootstelling aan luchtvervuiling verstrekt door het Europees Milieuagentschap [19].
4.Ozon
Ozon (O3) is een gas dat wordt gevormd uit zuurstof (O2) onder invloed van ultraviolette straling of bliksem. Het komt in verschillende concentraties voor in alle lagen van de atmosfeer. Hoewel de aanwezigheid ervan in de stratosfeer, tientallen kilometers hoog, levensvormen beschermt tegen de schadelijkste zonnestraling, vormt ozon aan het aardoppervlak een ernstige bedreiging voor de gezondheid.
Ozonconcentraties zijn hoger tijdens de zomer, vooral op zonnige dagen
O3 in de lagere atmosfeer ontstaat uit chemische reacties onder invloed van zonlicht. Het wordt gevormd uit precursoren, waaronder stikstofoxiden, methaan en vluchtige organische stoffen (VOS). VOS worden veel gebruikt in de industrie, en deze sector is dan ook verantwoordelijk voor het grootste deel van de uitstoot in België. Andere belangrijke bronnen zijn de landbouw, in het bijzonder de veeteelt, en het wegverkeer [1].
De O3-concentratie is sterk afhankelijk van het weer, het seizoen, het tijdstip van de dag en de uitstoot van precursoren. Op korte tijdschaal is er overdag en op zonnige dagen meer O3. Op jaarbasis zijn de O3-concentraties hoger in de zomer, met in België een ozonpiek van april tot en met september. O3 reageert met NO om O2 en NO2 te vormen; de omgekeerde reactie is ook mogelijk waarbij O2 en NO2 reageren om O3 te vormen. Bijgevolg kennen plaatsen met hoge NO-concentraties, zoals steden en drukke wegen, over het algemeen een lagere O3-vervuiling [30].
Ozonpieken veroorzaken ademhalingsproblemen en kunnen tot sterfte leiden
Ozon is een zeer reactief en oxiderend gas, waardoor het schadelijk is voor zowel mensen als hele ecosystemen. Piekconcentraties van O3 worden in verband gebracht met een hele reeks ademhalingsproblemen. Kortstondige blootstelling leidt tot symptomen zoals hoesten en een piepende ademhaling, maar ook astma-aanvallen, en in extreme gevallen de dood [29,31].
Ozonblootstelling heeft gevolgen voor alle leeftijdsgroepen. De vervuilende stof vormt een bedreiging voor moeders en hun baby's, omdat blootstelling tijdens de zwangerschap in verband wordt gebracht met een laag geboortegewicht, voortijdige bevalling en doodgeboorte [27,28,32]. Langdurige blootstelling kan leiden tot een verminderde longfunctie bij kinderen [33]. O3 heeft ook gevolgen voor ouderen, omdat zij gevoeliger zijn voor de nadelige effecten in vergelijking met de algemene bevolking [34].
Landelijke gebieden kennen hogere ozonconcentraties dan steden
Om de blootstelling aan O3 in België weer te geven, werd de jaarlijkse gemiddelde concentratie in elke statistische sector in kaart gebracht. De weergegeven waarden staan in verhouding tot de WHO-richtwaarden voor luchtkwaliteit, als indicatie van de blootstelling in de plaatselijke gemeenschap in vergelijking met de geadviseerde waarde: 60 µg m-3 dagelijkse maxima gemiddeld over het piekseizoen [16]. Vanwege het dag- en seizoensgebonden karakter van O3 is de WHO-richtlijn geformuleerd in termen van een piekwaarde: de dagelijkse maximale 8-uurgemiddelde concentratie, gemiddeld over het piekseizoen. Dit komt erop neer dat alleen rekening wordt gehouden met de niveaus overdag en dit enkel in het zomerseizoen.
Zoals de luchtkwaliteitskaart voor O3 aantoont, zijn de concentraties over het algemeen hoger in het Waals Gewest in vergelijking met het Vlaams Gewest en het Brussels Hoofdstedelijk Gewest. Het ruimtelijk patroon van O3 lijkt grotendeels omgekeerd aan dat van NO2. De waarschijnlijke verklaring is dat NO, samen met NO2 uitgestoten door auto's en andere voertuigen, ozon afbreekt op plaatsen met veel verkeer. Het resultaat is dat de concentraties in stedelijke gebieden en in de omgeving van snelwegen lager zijn dan op het platteland. Ondanks het verschil tussen stad en landelijk gebied zijn de O3-concentraties in vrijwel het hele grondgebied hoger dan de waarde aanbevolen door de WHO.
Relatieve concentratie van O3 per statistische sector in België, 2022 Bron: eigen berekeningen o.b.v. luchtkwaliteitsdata verstrekt door IRCEL [17].
Blootstelling aan ozon is over de jaren toegenomen in België
De blootstelling van de bevolking aan ozon kan worden gevat in een bevolkingsgewogen gemiddelde concentratie, die wordt gebruikt om regio's te vergelijken en trends in de tijd te onderzoeken. In tegenstelling tot de andere verontreinigende stoffen nam de blootstelling aan O3 in België en zijn gewesten gestaag toe. Op basis van de meest recente cijfers voor het jaar 2022 is de blootstelling in het Vlaamse Gewest vergelijkbaar met het Belgische gemiddelde, terwijl ze iets hoger is in het Waalse Gewest en aanzienlijk lager in het Brusselse Hoofdstedelijke Gewest. Ondanks deze regionale verschillen wordt de hele Belgische bevolking blootgesteld aan O3-concentraties die de door de WHO aanbevolen waarde overschrijden.
Blootstelling aan O3, per gewest, 2011-2022 Bron: eigen berekeningen o.b.v. luchtkwaliteitsdata verstrekt door IRCEL [17], en bevolkingsdata verstrekt door Statbel [18].
België kent de achtste laagste blootstelling aan ozon naast vergelijkbare EU-landen
De Europese vergelijking van blootstelling aan ozon is gebaseerd op de maximale seizoensgebonden jaarwaarde voor O₃, die overeenkomt met het gemiddelde van de maximale dagelijkse O₃-concentraties over een periode van acht uur, berekend over de zes opeenvolgende maanden met de hoogste gemiddelde O₃-niveaus.
België heeft de achtste laagste bevolkingsgewogen piekconcentratie voor O₃ in vergelijking met de andere EU-14-landen, net onder de gemiddelde Europese concentratie [19].
O3 bevolkingsgewogen gemiddelde concentratie (µg m-3), naar land (EU-14), 2022 Bron: eigen berekeningen o.b.v. gegevens over de blootstelling aan luchtvervuiling verstrekt door het Europees Milieuagentschap [19].
Een slechte luchtkwaliteit vormt wereldwijd het grootste milieurisico voor de gezondheid en is verantwoordelijk voor miljoenen vroegtijdige sterfgevallen en verloren gezonde levensjaren. Blootstelling aan luchtverontreiniging wordt in verband gebracht met ademhalingsaandoeningen, hart- en vaatziekten, longkanker en diabetes, maar ook met perinatale, neurologische en mentale gezondheidseffecten. Kwetsbare groepen, waaronder vrouwen en hun baby's, kinderen, ouderen en mensen met longaandoeningen en astma, worden buitenproportioneel getroffen. Deze pagina geeft een overzicht van de blootstelling van Belgen aan fijn stof, stikstofdioxide en ozon, vervuilende stoffen die als zeer schadelijk voor de gezondheid worden beschouwd [16].
Om de luchtkwaliteit te verbeteren en de volksgezondheid te beschermen en te bevorderen, publiceert de WHO richtlijnen voor de luchtkwaliteit, een reeks aanbevolen grenswaarden voor specifieke verontreinigende stoffen. De richtlijnen werden voor het laatst bijgewerkt met recent wetenschappelijk bewijs in 2021 en bevatten aanbevelingen voor dagelijkse concentraties en lange-termijngemiddelden. Naast de geadviseerde waarden van de WHO handhaaft de Europese Unie wettelijk bindende luchtkwaliteitsnormen. De EU-normen zijn minder streng dan de overeenkomstige WHO-richtlijnen, omdat deze het resultaat zijn van politieke onderhandelingen en rekening houden met zowel de gezondheid als de economische haalbaarheid [16,35].
De luchtverontreinigende stoffen die op deze pagina aan bod komen, zijn fijnstof met diameters <2,5 µm en <10 µm (PM2.5 en PM10), stikstofdioxide (NO2) en ozon (O3). De bepaling van de luchtkwaliteit is gebaseerd op vervuilingskaarten van IRCEL, die de jaargemiddelde concentratie weergeven voor elke locatie in België. De vervuilingskaarten zijn het resultaat van modellen, die worden getoetst aan effectieve metingen maar nog steeds een zekere foutmarge bevatten. De gebruikte bevolkingsgegevens zijn afkomstig van Statbel [17,18].
Definities
Concentratie, uitstoot en depositie
De kwaliteit van lucht wordt bepaald door de concentratie van luchtverontreinigende stoffen. Deze concentratie wordt doorgaans uitgedrukt in de vorm van massaconcentratie, die de massa van een vervuilende stof aanwezig in een volume lucht aangeeft. Omdat deze massa meestal erg klein is in vergelijking met de ruimte die het inneemt, is een veelgebruikte eenheid microgram per kubieke meter (µg m-3; een microgram is gelijk aan 1 miljoenste gram).
De concentratie van luchtverontreinigende stoffen is afhankelijk van (directe of indirecte) uitstoot en depositie. Bronnen stoten rechtstreeks vervuiling uit of stoten stoffen uit die in vervuiling worden omgezet (precursoren genoemd), wat in beide gevallen leidt tot een verhoging van de concentratie. Depositie is de verwijdering van vervuiling, waarbij de vervuilende stof neerslaat op het aardoppervlak of wordt weggespoeld door regen, waardoor de luchtkwaliteit verbetert. Uitstoot en depositie worden meestal uitgedrukt als een stroom, bijvoorbeeld in kilogram per uur of ton per jaar [36].
Blootstelling van de bevolking
De blootstelling van mensen aan luchtverontreiniging kan worden bepaald door hun woonplaats te koppelen aan de concentraties in de buitenlucht. Blootstelling in een lokale gemeenschap wordt hier benaderd als de gemiddelde concentratie van de vervuilende stof in hun buurt, in dit geval gedefinieerd door de statistische sector. Aangezien deze sectoren de kleinste geografische eenheid in België vormen en de interne verschillen beperkt zijn, kan men dit eenvoudige gemiddelde als representatief voor alle inwoners beschouwen.
Om de blootstelling van de bevolking op nationale of regionale schaal te meten, wordt een bevolkingsgewogen gemiddelde concentratie afgeleid. Bij de berekening wordt rekening gehouden met het bevolkingsaantal op elke locatie als gewicht voor de overeenkomstige concentratie. Voor grote gebieden wordt hieraan de voorkeur gegeven boven een gewone gemiddelde concentratie, omdat die laatste waarde een vertekend beeld kan geven als de inwoners in de meer of minder vervuilde delen wonen.
EMEP Centre on Emission Inventories and Projections. Data Viewer – Reported Emissions Data, 2023. https://www.ceip.at/data-viewer-2.
Chen, J.; Hoek, G. Long-Term Exposure to PM and All-Cause and Cause-Specific Mortality: A Systematic Review and Meta-Analysis, 2020. https://doi.org/10.1016/j.envint.2020.105974.
Park, J.; Kim, H.-J.; Lee, C.-H.; Lee, C. H.; Lee, H. W. Impact of Long-Term Exposure to Ambient Air Pollution on the Incidence of Chronic Obstructive Pulmonary Disease: A Systematic Review and Meta-Analysis, 2021. https://doi.org/10.1016/j.envres.2020.110703.
Alexeeff, S. E.; Liao, N. S.; Liu, X.; Van Den Eeden, S. K.; Sidney, S. Long‐Term PM2.5 Exposure and Risks of Ischemic Heart Disease and Stroke Events: Review and Meta‐Analysis, 2021. https://doi.org/10.1161/JAHA.120.016890.
Ciabattini, M.; Rizzello, E.; Lucaroni, F.; Palombi, L.; Boffetta, P. Systematic Review and Meta-Analysis of Recent High-Quality Studies on Exposure to Particulate Matter and Risk of Lung Cancer, 2021. https://doi.org/10.1016/j.envres.2020.110440.
Borroni, E.; Pesatori, A. C.; Bollati, V.; Buoli, M.; Carugno, M. Air Pollution Exposure and Depression: A Comprehensive Updated Systematic Review and Meta-Analysis, 2022. https://doi.org/10.1016/j.envpol.2021.118245.
Yu, Z.; Zhang, X.; Zhang, J.; Feng, Y.; Zhang, H.; Wan, Z.; Xiao, C.; Zhang, H.; Wang, Q.; Huang, C. Gestational Exposure to Ambient Particulate Matter and Preterm Birth: An Updated Systematic Review and Meta-Analysis, 2022. https://doi.org/10.1016/j.envres.2022.113381.
Ghosh, R.; Causey, K.; Burkart, K.; Wozniak, S.; Cohen, A.; Brauer, M. Ambient and Household PM2.5 Pollution and Adverse Perinatal Outcomes: A Meta-Regression and Analysis of Attributable Global Burden for 204 Countries and Territories, 2021. https://doi.org/10.1371/journal.pmed.1003718.
Zhu, W.; Zheng, H.; Liu, J.; Cai, J.; Wang, G.; Li, Y.; Shen, H.; Yang, J.; Wang, X.; Wu, J.; Nie, J. The Correlation between Chronic Exposure to Particulate Matter and Spontaneous Abortion: A Meta-Analysis, 2022. https://doi.org/10.1016/j.chemosphere.2021.131802.
Khreis, H.; Kelly, C.; Tate, J.; Parslow, R.; Lucas, K.; Nieuwenhuijsen, M. Exposure to Traffic-Related Air Pollution and Risk of Development of Childhood Asthma: A Systematic Review and Meta-Analysis, 2017. https://doi.org/10.1016/j.envint.2016.11.012.
Lim, H.; Kwon, H.-J.; Lim, J.-A.; Choi, J. H.; Ha, M.; Hwang, S.-S.; Choi, W.-J. Short-Term Effect of Fine Particulate Matter on Children’s Hospital Admissions and Emergency Department Visits for Asthma: A Systematic Review and Meta-Analysis, 2016. https://doi.org/10.3961/jpmph.16.037.
Lin, L.-Z.; Zhan, X.-L.; Jin, C.-Y.; Liang, J.-H.; Jing, J.; Dong, G.-H. The Epidemiological Evidence Linking Exposure to Ambient Particulate Matter with Neurodevelopmental Disorders: A Systematic Review and Meta-Analysis, 2022. https://doi.org/10.1016/j.envres.2022.112876.
World Health Organization. WHO Global Air Quality Guidelines: Particulate Matter (PM2.5 and PM10), Ozone, Nitrogen Dioxide, Sulfur Dioxide and Carbon Monoxide, 2021. https://www.who.int/publications/i/item/9789240034228.
Huangfu, P.; Atkinson, R. Long-Term Exposure to NO2 and O3 and All-Cause and Respiratory Mortality: A Systematic Review and Meta-Analysis, 2020. https://doi.org/10.1016/j.envint.2020.105998.
Huang, S.; Li, H.; Wang, M.; Qian, Y.; Steenland, K.; Caudle, W. M.; Liu, Y.; Sarnat, J.; Papatheodorou, S.; Shi, L. Long-Term Exposure to Nitrogen Dioxide and Mortality: A Systematic Review and Meta-Analysis, 2021. https://doi.org/10.1016/j.scitotenv.2021.145968.
Stieb, D. M.; Zheng, C.; Salama, D.; Berjawi, R.; Emode, M.; Hocking, R.; Lyrette, N.; Matz, C.; Lavigne, E.; Shin, H. H. Systematic Review and Meta-Analysis of Case-Crossover and Time-Series Studies of Short Term Outdoor Nitrogen Dioxide Exposure and Ischemic Heart Disease Morbidity, 2020. https://doi.org/10.1186/s12940-020-00601-1.
Stieb, D. M.; Berjawi, R.; Emode, M.; Zheng, C.; Salama, D.; Hocking, R.; Lyrette, N.; Matz, C.; Lavigne, E.; Shin, H. H. Systematic Review and Meta-Analysis of Cohort Studies of Long Term Outdoor Nitrogen Dioxide Exposure and Mortality, 2021. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0246451.
Yang, B.-Y.; Fan, S.; Thiering, E.; Seissler, J.; Nowak, D.; Dong, G.-H.; Heinrich, J. Ambient Air Pollution and Diabetes: A Systematic Review and Meta-Analysis, 2020. https://doi.org/10.1016/j.envres.2019.108817.
Fan, S.-J.; Heinrich, J.; Bloom, M. S.; Zhao, T.-Y.; Shi, T.-X.; Feng, W.-R.; Sun, Y.; Shen, J.-C.; Yang, Z.-C.; Yang, B.-Y.; Dong, G.-H. Ambient Air Pollution and Depression: A Systematic Review with Meta-Analysis up to 2019, 2020. https://doi.org/10.1016/j.scitotenv.2019.134721.
Ju, L.; Li, C.; Yang, M.; Sun, S.; Zhang, Q.; Cao, J.; Ding, R. Maternal Air Pollution Exposure Increases the Risk of Preterm Birth: Evidence from the Meta-Analysis of Cohort Studies, 2021. https://doi.org/10.1016/j.envres.2021.111654.
Li, C.; Yang, M.; Zhu, Z.; Sun, S.; Zhang, Q.; Cao, J.; Ding, R. Maternal Exposure to Air Pollution and the Risk of Low Birth Weight: A Meta-Analysis of Cohort Studies, 2020. https://doi.org/10.1016/j.envres.2020.109970.
Orellano, P.; Quaranta, N.; Reynoso, J.; Balbi, B.; Vasquez, J. Effect of Outdoor Air Pollution on Asthma Exacerbations in Children and Adults: Systematic Review and Multilevel Meta-Analysis, 2017. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0174050.
Monks, P. S.; Archibald, A. T.; Colette, A.; Cooper, O.; Coyle, M.; Derwent, R.; Fowler, D.; Granier, C.; Law, K. S.; Mills, G. E.; Stevenson, D. S.; Tarasova, O.; Thouret, V.; von Schneidemesser, E.; Sommariva, R.; Wild, O.; Williams, M. L. Tropospheric Ozone and Its Precursors from the Urban to the Global Scale from Air Quality to Short-Lived Climate Forcer, 2015. https://doi.org/10.5194/acp-15-8889-2015.
Orellano, P.; Reynoso, J.; Quaranta, N.; Bardach, A.; Ciapponi, A. Short-Term Exposure to Particulate Matter (PM10 and PM2.5), Nitrogen Dioxide (NO2), and Ozone (O3) and All-Cause and Cause-Specific Mortality: Systematic Review and Meta-Analysis, 2020. https://doi.org/10.1016/j.envint.2020.105876.
Zhang, H.; Zhang, X.; Wang, Q.; Xu, Y.; Feng, Y.; Yu, Z.; Huang, C. Ambient Air Pollution and Stillbirth: An Updated Systematic Review and Meta-Analysis of Epidemiological Studies, 2021. https://doi.org/10.1016/j.envpol.2021.116752.
Bell, M. L.; Zanobetti, A.; Dominici, F. Who Is More Affected by Ozone Pollution? A Systematic Review and Meta-Analysis, 2014. https://doi.org/10.1093/aje/kwu115.
Een derde van de bevolking van 15 jaar en ouder (33%) heeft een laag niveau van gezondheidsvaardigheden, wat betekent dat ze niet over voldoende vaardigheden beschikken om beslissingen te nemen over hun gezondheid.
Lagere niveaus van gezondheidsvaardigheden komen vaker voor bij vrouwen (35%) dan bij mannen (32%), en in Brussel en Wallonië (resp. 38% en 36%) dan in Vlaanderen (29%).
Mensen met een slechte gezondheid, ouderen en lager opgeleiden hebben lagere gezondheidsvaardigheden; met andere woorden, mensen die meer behoefte hebben aan gezondheidszorg en gezondheidsbevordering, zijn degenen die het minst profiteren van dergelijke interventies.
Het is daarom belangrijk om mensen met lage gezondheidsvaardigheden te identificeren en de communicatie naar deze mensen toe aan te passen. Het is daarnaast echter ook belangrijk om de gezondheidsvaardigheden van de bevolking te verbeteren.
2.Achtergrond
Gezondheidsvaardigheden worden gedefinieerd als "de kennis, motivatie en competenties van mensen om toegang te krijgen tot gezondheidsinformatie, deze te begrijpen, te beoordelen en toe te passen om oordelen te vellen en beslissingen te nemen in het dagelijks leven met betrekking tot gezondheidszorg, ziektepreventie en gezondheidsbevordering om de kwaliteit van leven doorheen de levensloop te behouden of te verbeteren" [1]. Beperkte gezondheidsvaardigheden worden in verband gebracht met een slechte gezondheid, inadequaat gezondheidsgerelateerd gedrag, gebruik van gezondheidszorg, therapietrouw, zelfzorgbeheer en hogere sterftecijfers [2-4]. Een Belgische studie toonde aan dat een lage gezondheidsgeletterdheid verband houdt met een groter gebruik van gezondheidsdiensten, in het bijzonder de gespecialiseerde zorg [5]. Er wordt ook verondersteld dat gezondheidsvaardigheden een bemiddelende rol speelt tussen sociaaleconomische status en gezondheidsverschillen en een instrument kunnen zijn tegen gezondheidsverschillen [6]. Gezondheidsvaardigheden worden tegenwoordig erkend als een belangrijke gezondheidsdeterminant en krijgt steeds meer aandacht op internationaal, nationaal en regionaal niveau [7,8]. Meer informatie over acties op het gebied van gezondheidsvaardigheden in België is beschikbaar in het rapport van het KCE[9].
Gezondheidsvaardigheden werden in 2014 en 2016 gemeten in België met behulp van online enquêtes en een gemakssteekproef van de leden van een Belgisch ziekenfonds. In 2018 zijn gezondheidsvaardigheden opgenomen in de Gezondheidsenquête (HIS) 2018 en daarom voor het eerst gemeten met een landelijk representatieve steekproef. De HIS 2018 maakte gebruik van de HLS-EU-Q6-vragenlijst, een generiek en subjectief instrument aangepast aan de Europese context. Met dit instrument wordt eerst een score voor gezondheidsvaardigheden berekend, daarna worden de scores gegroepeerd in drie categorieën:
Voldoende niveau van gezondheidsvaardigheden
Beperkt niveau van gezondheidsvaardigheden
Onvoldoende niveau van gezondheidsvaardigheden
Eerst wordt de verdeling van deze niveaus per gewest weergegeven, en vervolgens wordt het aandeel mensen met een laag niveau van gezondheidsvaardigheden verder geanalyseerd in de bevolking van 15 jaar en ouder. Een categorie van lage gezondheidsvaardigheden wordt geconstrueerd door de groepen met een "beperkt" en "onvoldoende" niveau van gezondheidsvaardigheden samen te voegen.
3.Verdeling van de niveaus van gezondheidsvaardigheden
In 2018 beschikte 66,6% van de bevolking van 15 jaar en ouder over voldoende gezondheidsvaardigheden, 27,8% over een beperkt niveau van gezondheidsvaardigheden, en 5,6% over een onvoldoende niveau. Zo had een derde van de bevolking (33,4%) een laag niveau van gezondheidsvaardigheden.
In Vlaanderen (69,3%) hebben meer mensen een voldoende niveau van gezondheidsvaardigheden dan in Wallonië (62,7%) en Brussel (63,2%). Het verschil komt voornamelijk van mensen met een beperkt niveau van gezondheidsvaardigheden, aangezien het aandeel mensen met onvoldoende gezondheidsvaardigheden in de 3 gewesten gelijk is.
Verdeling van de niveaus van gezondheidsvaardigheden in de bevolking van 15 jaar en ouder, volgens gewest, België, 2018 Bron: Gezondheidsenquête, Sciensano [12]
4.Laag niveau van gezondheidsvaardigheden
Toestand in 2018
België
In België had in 2018 33,4% van de bevolking een laag niveau van gezondheidsvaardigheden. Dit aandeel was lager bij mannen (31,7%) dan bij vrouwen (35,0%). Lage gezondheidsvaardigheden kwamen vaker voor bij mensen van 75 jaar en ouder (38,7% voor mannen en 50,4% voor vrouwen) en onder jongeren van 15 tot 24 jaar (32,8% voor mannen en 44,6% voor vrouwen).
Prevalentie van lage niveaus van gezondheidsvaardigheden in de bevolking van 15 jaar en ouder, volgens leeftijd en geslacht, België, 2018 Bron: Gezondheidsenquête, Sciensano [12]
Regionale verschillen
Bij mannen was de prevalentie van een laag niveau van gezondheidsvaardigheden hoger in Brussel en Wallonië (respectievelijk 37,7% en 36,0%) dan in Vlaanderen (28,8%).
Bij vrouwen waren de verschillen tussen de gewesten kleiner; toch kende Wallonië nog steeds een hogere prevalentie van lage gezondheidsvaardigheden.
Prevalentie van lage niveaus van gezondheidsvaardigheden in de bevolking van 15 jaar en ouder, volgens geslacht en gewest, België, 2018 Bron: Eigen berekeningen op basis van de Gezondheidsenquête, Sciensano [12]
Sociaaleconomische verschillen
Het niveau van gezondheidsvaardigheden is sterk verbonden met het opleidingsniveau. Mensen met het laagste opleidingsniveau hebben bijna twee keer meer kans op lage gezondheidsvaardigheden dan mensen met het hoogste opleidingsniveau. Het is echter opmerkelijk dat onder mensen met een tertiaire opleiding 28,1% nog steeds lage gezondheidsvaardigheden hebben.
Prevalentie van lage niveaus van gezondheidsvaardigheden in de bevolking van 15 jaar en ouder, volgens opleidingsniveau, België, 2018 Bron: Eigen berekeningen op basis van de Gezondheidsenquête, Sciensano [12]
Aangezien leefstijlfactoren sterk worden beïnvloed door leeftijd, moeten vergelijkingen tussen gewesten en opleidingsniveaus worden gestandaardiseerd volgens leeftijd om een vergelijkbare leeftijdsstructuur te bekomen.
HLS-EU-Q6-vragenlijst
De European Health Literacy Survey (HLS-EU) is ontwikkeld door het HLS-EU Consortium om gezondheidsvaardigheden in Europese landen te meten en te vergelijken op basis van het definitie- en conceptiemodel voorgesteld door Sorensen et al. [10]. De originele versie is samengesteld uit 47 items; een verkorte versie van 6 items werd gemaakt om de opname van de vragenlijst in bevolkingsonderzoeken te vergemakkelijken. De correlatie van de resultaten tussen de 47 items-vragenlijst en de 6 items-vragenlijst was 0,896 [11]. De vragenlijst evalueert de drie domeinen van gezondheidsvaardigheden, namelijk gezondheidszorg, preventie en gezondheidsbevordering, en de vier dimensies van gezondheidsvaardigheden, namelijk het verwerven en verkrijgen van consistente gezondheidsinformatie, het begrijpen van de informatie, het evalueren en beoordelen van de informatie, en de daadwerkelijke toepassing en gebruik van de informatie.
Referenties
Sorensen K, Pelikan JM, Röthlin F, Ganahl K, Slonska Z, Doyle G, et al. Health literacy in Europe: comparative results of the European health literacy survey (HLS-EU). Eur J Public Health. 2015;25(6):1053-8.
Okan O, Bauer U, Levin-Zamir D, Pinheiro P, Sørensen K. International Handbook of Health Literacy: Research, practice and policy across the lifespan. Policy Press; 2019. pp. 766.
Nutbeam D. Defining and measuring health literacy: what can we learn from literacy studies? Int J Public Health. 2009;54(5):303–5.
Van den Broucke S. Health literacy: a critical concept for public health. Arch Public Health. 2014;72(1):10.
Vandenbosch J, Broucke SV den, Vancorenland S, Avalosse H, Verniest R, Callens M. Health literacy and the use of healthcare services in Belgium. J Epidemiol Community Health. 2016;70(10):1032-8.
Stormacq C, Van den Broucke S, Wosinski J. Does health literacy mediate the relationship between socioeconomic status and health disparities? Integrative review. Health Promot Int. 2019;34(5):e1-17.
Quaglio G, Sørensen K, Rübig P, Bertinato L, Brand H, Karapiperis T, et al. Accelerating the health literacy agenda in Europe. Health Promot Int. 2017;32(6):1074-80.
Kickbusch I, Pelikan JM, Apfel F, Tsouros AD, World Health Organization, editors. Health literacy: the solid facts. Copenhagen: World Health Organization Regional Office for Europe; 2013. pp. 73.
Rondia K, Adriaenssens J, Van Den Broucke S, Kohn L. Health literacy: what lessons can be learned from the experiences of other countries? Health Services Research (HSR) Brussels: Belgian Health Care Knowledge Centre (KCE); 2019. KCE Reports 322. D/2019/10.273/63.
Sorensen K, Van den Broucke S, Fullam J, Doyle G, Pelikan J, Slonska Z, et al. Health literacy and public health: a systematic review and integration of definitions and models. BMC Public Health. 2012;12:80.
Sorensen K, Van den Broucke S, Pelikan JM, Fullam J, Doyle G, Slonska Z, et al. Measuring health literacy in populations: illuminating the design and development process of the European Health Literacy Survey Questionnaire (HLS-EU-Q). BMC Public Health. 2013;13:948.
Charafeddine R, Demarest S, Berete F. Gezondheidsenquête 2018: Gezondheidsvaardigheden [Internet]. Brussels, Belgium: Sciensano; 2020. Report No.: D/2019/14.440.72. Available from: https://www.sciensano.be/nl/projecten/gezondheidsenquete-0
Als je je tabaksgebruik wilt beoordelen, verminderen of er meer over wilt weten, kunt u de volgende website bezoeken: https://tabakstop.be/pagina/home
Stappen ondernemen om te stoppen met roken of vapen is een beslissing die je gezondheid ten goede komt, ongeacht waar je bent in je traject.
1.Kernboodschappen
In 2023-2024 rookte 13 % van de Belgische bevolking dagelijks.
Het percentage dagelijkse rokers is tussen 2001 (24 %) en 2023-2024 (13 %) bijna gehalveerd.
Het percentage dagelijkse rokers is hoger bij mannen (14%) dan bij vrouwen (11%) en hoger in het Waals Gewest (16%) dan in het Brussels Hoofdstedelijk Gewest (12%) en het Vlaams Gewest (11%).
Het percentage mensen dat regelmatig e-sigaretten gebruikt, is gestegen van 4,1% in 2018 tot 6,3% in 2023-2024.
Rookgedrag vertoont een uitgesproken sociaaleconomische gradiënt: dagelijks roken komt 220% vaker voor bij mensen met een lager opleidingsniveau dan bij mensen met een hoger opleidingsniveau. Voor het gebruik van e-sigaretten werden geen significante verschillen per opleidingsniveau vastgesteld.
In 2022 gaf ongeveer één op de tien jongeren tussen 11 en 18 jaar aan recent tabak te hebben gerookt, en een vergelijkbaar percentage gaf aan recent e-sigaretten te hebben gebruikt.
2.Huidig en dagelijks roken onder volwassenen de tabac quotidienne et régulière parmi les adultes.
Het percentage dagelijkse rokers is gedaald in België
De trends van de afgelopen twee decennia zijn bemoedigend: tussen 2001 en 2023-2024 daalde het percentage dagelijkse rokers met bijna de helft, van 24% naar 13%. Ook zwaar roken kwam aanzienlijk minder vaak voor: het percentage zware rokers is met bijna twee derden afgenomen.
Soorten rokers in de bevolking van 15 jaar en ouder, België, 2001 tot 2023-2024 Bron: Gezondheidsenquête, Sciensano [1]
Een sterke daling in dagelijks roken onder jongeren
Het percentage jongeren (15–24 jaar) dat dagelijks rookt, daalde met bijna twee derden, van 25% in 2001 tot 8% in 2023. Deze dalende trend deed zich zowel voor bij jonge mannen als bij jonge vrouwen, waarbij het verschil tussen de geslachten geleidelijk kleiner werd. Tegen 2023–2024 was er geen significant verschil meer in dagelijks roken tussen jonge mannen en vrouwen.
Percentage dagelijkse rokers in de leeftijdsgroep van 15-24 jaar, naar geslacht, België, 2001 tot 2023-2024 Bron: Gezondheidsenquête, Sciensano [1]
Het dagelijks roken bereikt een hoogtepunt op middelbare leeftijd en komt vaker voor bij mannen
Zoals ook in eerdere onderzoeken al herhaaldelijk is vastgesteld, kwam dagelijks roken in vrijwel alle leeftijdsgroepen vaker voor bij mannen dan bij vrouwen. Bij beide geslachten was het percentage dagelijkse rokers relatief laag onder jongeren en nam het toe vanaf de vroege volwassenheid tot de middelbare leeftijd, waarna het onder oudere volwassenen weer afnam. Bij mannen bereikte het een piek in de leeftijdsgroep van 35–44 jaar, daalde het in de leeftijdsgroep van 45–54 jaar en steeg het opnieuw tot het hoogste niveau in de leeftijdsgroep van 55–64 jaar. Bij vrouwen nam het toe tot de leeftijdsgroep van 45–54 jaar en bleef het op een vergelijkbaar niveau bij de leeftijdsgroep van 55–64 jaar. Na de leeftijd van 65 jaar daalde het percentage dagelijkse rokers bij beide geslachten aanzienlijk.
Percentage van de bevolking van 15 jaar en ouder dat dagelijks rookt, naar leeftijd en geslacht, België, 2023-2024 Bron: Gezondheidsenquête, Sciensano [1]
Dagelijks roken komt vaker voor in het Waals Gewest
In 2023-2024 lag het percentage dagelijkse rokers in het Waals Gewest nog steeds hoger dan in het Brussels Hoofdstedelijk Gewest en het Vlaams Gewest. Tussen 2001 en 2023-2024 nam het dagelijks roken in alle drie de gewesten af.
Beide geslachten
Mannen
Vrouwen
Percentage dagelijkse rokers van 15 jaar en ouder per regio, 2001 tot 2023-2024 Bron: Gezondheidsenquête, Sciensano [1]
Percentage dagelijkse rokers van 15 jaar en ouder onder mannen, per regio, 2001 tot 2023-2024 Bron: Gezondheidsenquête, Sciensano [1]
Percentage dagelijkse rokers van 15 jaar en ouder onder vrouwen, per regio, 2001 tot 2023-2024 Bron: Gezondheidsenquête, Sciensano [1]
Mensen met een lager opleidingsniveau roken vaker dagelijks
Na correctie voor leeftijd lag het percentage van dagelijks roken in 2023–2024 meer dan drie keer zo hoog onder mensen met een lager opleidingsniveau dan onder mensen met het hoogste opleidingsniveau. Het voor leeftijd gestandaardiseerde percentage dagelijkse rokers daalde in alle opleidingsgroepen, waarbij de daling sterker en eerder optrad bij mensen met een hoger opleidingsniveau, terwijl de daling bij mensen met een lager opleidingsniveau geleidelijker verliep.
Leeftijdsgestandaardiseerd percentage dagelijkse rokers van 15 jaar en ouder naar opleidingsniveau, België, 2001 tot 2023-2024 Bron: Eigen berekeningen op basis van de gezondheidsenquête, Sciensano [1]
3.Regelmatig gebruik van e-sigaretten onder volwassenen
Jongeren gebruiken e-sigaretten vaker dan ouderen
Het percentage mensen dat minstens één keer per week e-sigaretten gebruikte, steeg van 4,1% in 2018 tot 6,3% in 2023-2024. Dit cijfer verdrievoudigde onder jongeren van 15 tot 24 jaar en bereikte 17 procent in 2022–2023. Over het geheel genomen was het regelmatige gebruik van e-sigaretten hoger onder mannen (7,2%) dan onder vrouwen (5,5%).
Beide geslachten
Mannen
Vrouwen
Percentage regelmatige (minstens één keer per week) gebruikers van e-sigaretten van 15 jaar en ouder, per leeftijdsgroep, België, 2018 en 2023-2024 Bron: Gezondheidsenquête, Sciensano [1]
Percentage regelmatige (minstens één keer per week) gebruikers van e-sigaretten van 15 jaar en ouder onder mannen, per leeftijdsgroep, België, 2018 en 2023-2024 Bron: Gezondheidsenquête, Sciensano [1]
Percentage regelmatige (minstens één keer per week) gebruikers van e-sigaretten van 15 jaar en ouder onder vrouwen, per leeftijdsgroep, België, 2018 en 2023-2024 Bron: Gezondheidsenquête, Sciensano [1]
Het Waals Gewest heeft het hoogste percentage gebruikers van e-sigaretten
Regelmatig gebruik van e-sigaretten kwam in het Waals Gewest vaker voor dan in de andere gewesten, zowel bij mannen als bij vrouwen. Bij mannen waren de regionale verschillen echter niet statistisch significant (8,8 % in het Waals Gewest, 6,5 % in het Vlaams Gewest en 6,7 % in het Brussels Hoofdstedelijk Gewest). Bij vrouwen lag het regelmatige gebruik van e-sigaretten aanzienlijk hoger in het Waals Gewest (8,5%) dan in het Vlaams Gewest (4,5%) en het Brussels Hoofdstedelijk Gewest (3,0%).
Percentage regelmatige (minstens één keer per week) gebruikers van e-sigaretten van 15 jaar en ouder, naar geslacht en regio, België, 2023-2024 Bron: Gezondheidsenquête, Sciensano [1]
In 2023-2024 waren er geen significante verschillen in het regelmatige gebruik van e-sigaretten naar opleidingsniveau
Hoewel de grafiek wijst op een sociaaleconomische gradiënt in het regelmatige gebruik van e-sigaretten, werden er geen significante verschillen vastgesteld tussen de opleidingsgroepen, mogelijk omdat de steekproefomvang te klein was om voldoende statistische kracht te bieden om verschillen te detecteren.
Leeftijdsgestandaardiseerd percentage regelmatige (minstens één keer per week) gebruikers van e-sigaretten van 15 jaar en ouder, naar opleidingsniveau, België, 2023-2024 Bron: Gezondheidsenquête, Sciensano [1]
4.Tabaksgebruik onder adolescenten
In 2022 hadden in zowel de Franse als de Vlaamse Gemeenschap vergelijkbare aantallen meisjes (17%) en jongens (16%) van 11 tot 18 jaar minstens één keer in hun leven een sigaret gerookt.
In 2022 was de frequentie van recent roken hoger bij oudere adolescenten
In beide gemeenschappen nam de prevalentie van adolescenten die recent hebben gerookt geleidelijk toe met elke leeftijdsgroep, ongeacht het geslacht. In de Franse Gemeenschap was er in 2022 geen verschil in rookprevalentie tussen jongens en meisjes. In de Vlaamse Gemeenschap daarentegen gaven meer jongens dan meisjes aan minstens één keer in de afgelopen 30 dagen een sigaret te hebben gerookt.
Franse Gemeenschap
Vlaamse Gemeenschap
Prevalentie van recent tabaksgebruik bij jongeren van 11 tot 18 jaar, volgens leeftijd en geslacht, Franse Gemeenschap, 2022 Bron: HBSC Franse Gemeenschap [2]
Prevalentie van recent tabaksgebruik bij jongeren van 11 tot 18 jaar, volgens leeftijd en geslacht, Vlaamse Gemeenschap, 2022 Bron: HBSC Vlaamse Gemeenschap [3]
In 2022 had ongeveer één op de tien adolescenten recent tabak gerookt
In 2022 was er geen significant verschil tussen de gemeenschappen wat betreft de prevalentie van recent tabaksgebruik: 8,6% van de jongens in de Franse Gemeenschap en 11% in de Vlaamse Gemeenschap rapporteerden recent gebruik. Bij de meisjes ging het om 9,0% in de Franse Gemeenschap en 9,3% in de Vlaamse Gemeenschap.
In België bleef het recente tabaksgebruik stabiel tussen 2018 en 2022
In beide gemeenschappen was de prevalentie van recent tabaksgebruik bij jongens en meisjes afgenomen tussen 2014 en 2018. Deze prevalentie bleef tussen 2018 en 2022 over het algemeen stabiel, behalve bij meisjes in de Vlaamse Gemeenschap, waar een toename werd vastgesteld.
Jongens
Meisjes
Prevalentie van recent tabaksgebruik bij jongens van 11 tot 18 jaar, volgens gemeenschap, België, 2014–2022 Bron: HBSC Franse Gemeenschap [2] en HBSC Vlaamse Gemeenschap [3]
Prevalentie van recent tabaksgebruik bij meisjes van 11 tot 18 jaar, volgens gemeenschap, België, 2014–2022 Bron: HBSC Franse Gemeenschap [2] en HBSC Vlaamse Gemeenschap [3]
In 2022 hadden leerlingen van de algemene onderwijsvorm minder vaak gerookt dan leerlingen van andere onderwijsvormen
In de Franse en Vlaamse Gemeenschap hadden minder jongeren van 14 tot 18 jaar in het algemeen secundair onderwijs recent tabak gerookt vergeleken met jongeren in het technisch en beroepsonderwijs.
Prevalentie van recent tabaksgebruik bij jongeren van 14 tot 18 jaar, volgens gemeenschap en onderwijsvorm, België, 2022 Bron: HBSC Franse Gemeenschap [2] en HBSC Vlaamse Gemeenschap [3]
De prevalentie van recent tabaksgebruik in België lag lager dan het gemiddelde van de EU-14 in 2022
In de EU-14 landen rapporteerden binnen de leeftijdsgroep van 15 jaar 15% van de jongens en 14% van de meisjes recent tabaksgebruik. De prevalentie van adolescenten in de Franse Gemeenschap die recent rookten, lag lager dan het EU-14 gemiddelde, terwijl die van de Vlaamse Gemeenschap vergelijkbaar was met dat gemiddelde.
Jongens
Meisjes
Prevalentie van recent tabaksgebruik bij 15-jarige jongens, volgens land (EU-14), 2022 Bron: HBSC internationaal rapport [4]. EU-14 gemiddelde, berekend door de auteurs op basis van HBSC International Report [5].
Prevalentie van recent tabaksgebruik bij 15-jarige meisjes, volgens land (EU-14), 2022 Bron: HBSC internationaal rapport [4]. EU-14 gemiddelde, berekend door de auteurs op basis van HBSC International Report [4].
5.Gebruik van elektronische sigaretten onder adolescenten
In België had in 2022 20% van de jongeren uit de Franse Gemeenschap tussen 11 en 18 jaar minstens één keer in hun leven een elektronische sigaret (e-sigaret) geprobeerd, tegenover 18% in de Vlaamse Gemeenschap. Terwijl er in de Franse Gemeenschap geen significant verschil was tussen jongens (19%) en meisjes (20%) wat betreft het gebruik van e-sigaretten, hadden in de Vlaamse Gemeenschap meer jongens (20%) dan meisjes (17%) het al geprobeerd.
Adolescenten van 17 tot 18 jaar vertoonden in 2022 de hoogste prevalentie van het gebruik van e-sigaretten
In beide gemeenschappen was de prevalentie van e-sigaretgebruik significant hoger bij adolescenten van 15 tot 18 jaar vergeleken met die van 11 tot 14 jaar.
Franse Gemeenschap
Vlaamse Gemeenschap
Prevalentie van recent gebruik van e-sigaretten bij jongeren van 11 tot 18 jaar, volgens leeftijd en geslacht, Franse Gemeenschap, 2022 Bron: HBSC Franse Gemeenschap [2]
Prevalentie van recent gebruik van e-sigaretten bij jongeren van 11 tot 18 jaar, volgens leeftijd en geslacht, Vlaamse Gemeenschap, 2022 Bron: HBSC Vlaamse Gemeenschap [3]
In 2022 gebruikten jongens in de Vlaamse Gemeenschap vaker e-sigaretten dan jongens in de Franse Gemeenschap
In 2022 was de prevalentie van recent e-sigaretgebruik bij jongens van 11-18 jaar in de Vlaamse Gemeenschap (13%) hoger dan in de Franse Gemeenschap (10%). Bij meisjes bleef de prevalentie vergelijkbaar tussen de twee gemeenschappen (12% in de Franse Gemeenschap en 11% in de Vlaamse Gemeenschap).
In 2018 bedroeg het percentage adolescenten van 13 tot 18 jaar dat recent een e-sigaret had gebruikt in de Franse Gemeenschap 10% bij de jongens en 5,4% bij de meisjes. In de Vlaamse Gemeenschap had 7,1% van de jongens en 3,2% van de meisjes van 11 tot 18 jaar recent een e-sigaret gebruikt.
Jongens
Meisjes
Prevalentie van recent gebruik van e-sigaretten bij jongens van 11 tot 18 jaar, volgens gemeenschap, België, 2018-2022 Bron: HBSC Franse Gemeenschap [2] en HBSC Vlaamse Gemeenshap [3] In 2018 werden de prevalenties gerapporteerd voor adolescenten van 11 tot 18 jaar in de Franse Gemeenschap en voor adolescenten van 13 tot 18 jaar in de Vlaamse Gemeenschap. In 2022 betreffen de prevalenties adolescenten van 11 tot 18 jaar in beide gemeenschappen.
Prevalentie van recent gebruik van e-sigaretten bij meisjes van 11 tot 18 jaar, volgens gemeenschap, België, 2018-2022 Bron: HBSC Franse Gemeenschap [2] en HBSC Vlaamse Gemeenshap [3] In 2018 werden de prevalenties gerapporteerd voor adolescenten van 11 tot 18 jaar in de Franse Gemeenschap en voor adolescenten van 13 tot 18 jaar in de Vlaamse Gemeenschap. In 2022 betreffen de prevalenties adolescenten van 11 tot 18 jaar in beide gemeenschappen.
In 2022 hadden leerlingen van de algemene onderwijsvorm minder vaak een e-sigaret gebruikt dan leerlingen van andere onderwijsvormen
In de Franse Gemeenschap werd recent gebruik van e-sigaretten minder vaak gerapporteerd door jongeren van 14 tot 18 jaar in het algemeen onderwijs dan door leerlingen in het technisch of beroepsonderwijs, waarbij er geen significant verschil was tussen deze twee laatste onderwijsvormen.
In de Vlaamse Gemeenschap hadden adolescenten die ingeschreven waren in het beroepsonderwijs de hoogste prevalentie van recent e-sigaretgebruik, gevolgd door jongeren in het technisch en algemeen onderwijs.
Prevalentie van recent gebruik van e-sigaretten bij adolescenten van 14 tot 18 jaar, volgens gemeenschap en onderwijsvorm, België, 2022 Bron: HBSC Franse Gemeenschap [2] en HBSC Vlaamse Gemeenschap[3]
In 2022 lag het gebruik van e-sigaretten bij jongens in de Vlaamse Gemeenschap boven het EU-14-gemiddelde
In 2022 lag de prevalentie van recent gebruik van e-sigaretten bij 15-jarige jongens in de Franse Gemeenschap (12%) onder het EU-14-gemiddelde (15%), terwijl die in de Vlaamse Gemeenschap (18%) erboven lag. Bij 15-jarige meisjes was de prevalentie vergelijkbaar tussen de Franse en Vlaamse Gemeenschappen (beide 17%) en het EU-14-gemiddelde (18%).
Jongens
Meisjes
Prevalentie van recent gebruik van e-sigaretten bij 15-jarige jongens, volgens land (EU-14), 2022 Bron: HBSC International Report [4]. EU-14 gemiddelde, berekend door de auteurs op basis van HBSC International Report [4].
Prevalentie van recent gebruik van e-sigaretten bij 15-jarige meisjes, volgens land (EU-14), 2022 Bron: HBSC International Report [4]. EU-14 gemiddelde, berekend door de auteurs op basis van HBSC International Report [4].
Lees meer over de resultaten van het HBSC-onderzoek in de Vlaamse Gemeenschap
Lees meer over de resultaten van het HBSC-onderzoek in de Franse Gemeenschap
7.Achtergrond
Tabaksgebruik is een van de belangrijkste gezondheidsrisicofactoren en veroorzaakt een hoog aantal vermijdbare sterfgevallen en ziekten. Het is de belangrijkste oorzaak van longkanker, speelt een rol bij de ontwikkeling van andere vormen van kanker en verhoogt het risico op cardiovasculaire, respiratoire en andere ziekten. Rookgewoonten die op jonge leeftijd ontstaan, zijn moeilijker te stoppen en leiden tot een langere blootstelling aan tabak. Blootstelling aan nicotine bij kinderen en adolescenten kan langdurige, schadelijke effecten hebben op de hersenontwikkeling. Jonge rokers lopen ook een verhoogd risico op astma, verminderde longfunctie en -groei, en hun fysieke fitheid op het gebied van zowel prestaties als uithoudingsvermogen wordt door roken verminderd [5]. Het terugdringen van tabaksgebruik is dan ook een prioriteit binnen het gezondheidsbeleid. De in 2022 gelanceerde ‘Interfederale Strategie 2022-2028 voor een rookvrije generatie’ richt zich specifiek op jongeren en stelt zich de volgende doelen: 1) het terugbrengen van het aantal dagelijkse tabaksgebruikers in de leeftijdsgroep 15-24 jaar tot 6% tegen 2028, en 2) het aantal mensen dat begint met het gebruik van tabaksproducten terugbrengen tot (bijna) 0% in 2040 [6].
Elektronische sigaretten werden oorspronkelijk ontwikkeld als hulpmiddel om te stoppen met roken. Tegenwoordig is het productaanbod uitgebreid en heeft de e-sigaret aan populariteit gewonnen. Jongeren beginnen steeds vaker elektronische sigaretten te gebruiken voordat ze tabak roken. Voor velen is het gebruik van e-sigaretten een voorloper van tabaksgebruik. Het is nog te vroeg om de gezondheidseffecten van het gebruik van e-sigaretten op lange termijn te beoordelen, maar niet-rokers worden aangeraden om niet te beginnen met het gebruik van e-sigaretten.
In dit rapport beschrijven we drie enquête-gebaseerde indicatoren bij volwassenen: huidig roken, dagelijks roken en regelmatig gebruik van e-sigaretten.
Voor adolescenten richten we ons op de indicator "recent gebruik van (e-)sigaretten", dat wil zeggen het gebruik van een (e-)sigaret minstens één keer in de afgelopen 30 dagen. De HBSC-enquête verzamelt gegevens via vragenlijsten die door leerlingen worden ingevuld, afkomstig uit een steekproef van scholen die willekeurig geselecteerd zijn uit de voltijdse onderwijsinstellingen. De enquêtes verschaffen informatie over adolescenten van 11 tot 18 jaar. De gegevens die voor de Franse Gemeenschap worden gebruikt, betreffen leerlingen uit Wallonië en het Brussels Hoofdstedelijk Gewest, terwijl de Vlaamse Gemeenschap alleen scholen uit Vlaanderen omvat en niet die uit het Brussels Hoofdstedelijk Gewest [2-3].
8.Definities
Elektronische sigaret (e-sigaret)
Een elektronische sigaret (e-sigaret), of soortgelijke apparaten zoals e-pipe / e-cigar / e-chicha, zijn kleine elektronische apparaten die het roken kunnen simuleren, maar geen tabak verbranden en in plaats daarvan damp uit vloeistoffen produceren. Ze kunnen al dan niet nicotine bevatten. Een vergelijkbare definitie werd gebruikt in de Gezondheidsenquête 2018 en in de Eurobarometer 458.
Voor leeftijd gestandaardiseerde prevalentie - volwassenen
Een voor leeftijd gestandaardiseerd percentage is een percentage dat is aangepast om rekening te houden met verschillen in de leeftijdsstructuur van populaties. Hieruit blijkt welk percentage zou gelden als de vergeleken populaties dezelfde leeftijdsopbouw zouden hebben als een gemeenschappelijke referentiepopulatie (standaardpopulatie). Dit maakt een eerlijkere vergelijking mogelijk tussen groepen, regio’s of tijdsperioden waarin het aandeel jongere en oudere personen kan verschillen.
Huidige rokers - volwassenen
Huidige rokers zijn rokers die momenteel roken; deze omvatten zowel de dagelijkse rokers als de occasionele rokers.
Percentage dagelijkse rokers - volwassenen
Het percentage dagelijkse rokers is het percentage van de bevolking dat elke dag rookt.
Zware rokers - volwassenen
Zware rokers zijn mensen die meer dan 20 sigaretten per dag roken.
Occasionele rokers – volwassenen
Het percentage van de bevolking dat occasioneel rookt, omvat mensen die één keer per week of vaker roken (maar niet dagelijks), één keer per maand of vaker (maar minder dan één keer per week), of minder dan één keer per maand (maar niet nooit).
Recente rokers – adolescenten
Recente rokers zijn adolescenten van 11 tot 18 jaar die in de 30 dagen voorafgaand aan de enquête minstens één keer hebben gerookt.
Recent gebruik van e-sigaretten – adolescenten
Recent gebruik van e-sigaretten verwijst naar adolescenten van 11 tot 18 jaar die minstens één keer een e-sigaret hebben gebruikt in de 30 dagen voorafgaand aan de enquête.
Onderwijsvorm - adolescenten
Voor adolescenten wordt de prevalentie ook gepresenteerd volgens het type onderwijs waarin zij ingeschreven zijn. De indeling van onderwijstypes verschilt echter licht tussen de gemeenschappen. In de Franse Gemeenschap worden drie types onderwijs onderscheiden: algemeen onderwijs, dat ook overgangstechnisch onderwijs omvat; kwalificerend technisch onderwijs; en beroepsonderwijs. In de Vlaamse Gemeenschap worden eveneens drie categorieën gebruikt: algemeen onderwijs, technisch onderwijs, dat ook artistiek onderwijs omvat; en beroepsonderwijs.
EU-14
De EU-14 wordt gebruikt als referentiegroep om de gezondheidstoestand in België te vergelijken met die van landen met grotendeels vergelijkbare sociaaleconomische omstandigheden. De EU-14 omvat de landen die tussen 1995 en 2004 lid waren van de Europese Unie: België, Denemarken, Duitsland, Finland, Frankrijk, Griekenland, Ierland, Italië, Luxemburg, Nederland, Oostenrijk, Portugal, Spanje en Zweden. Het Verenigd Koninkrijk, dat in deze periode eveneens lid was van de Europese Unie, wordt niet opgenomen omdat het sindsdien de Europese Unie heeft verlaten.
Dienst voor Gezondheidsinformatie, Promotie en Educatie, Université libre de Bruxelles. 2022. Health Behaviour in School-aged Children (HBSC)-enquête in de Franse Gemeenschap, gefinancierd door het Office de la Naissance et de l’Enfance (ONE), het Waalse Gewest (AVIQ) en het Brussels Hoofdstedelijk Gewest (Cocof).http://sipes.ulb.ac.be/
Onderzoeksgroep Gezondheidspromotie van de Universiteit Gent (UGent). 2022. De Health Behaviour in School-aged Children (HBSC)-studie in de Vlaamse Gemeenschap, onder coördinatie van het Regionaal Kantoor van de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) voor Europa, gefinancierd door het Vlaams Agentschap Zorg en Gezondheid.https://www.jongeren-en-gezondheid.ugent.be/
Als je je alcoholgebruik wilt beoordelen, verminderen of er meer over wilt weten, kun je de volgende website bezoeken: https://www.alcoholhulp.be/
Het is belangrijk om te onthouden dat volgens de Hoge Gezondheidsraad geen enkele alcoholconsumptie risicovrij is.
1.Kernboodschappen
In 2018 meldt 7,4% van de mannen en 4,3% van de vrouwen (15 jaar en ouder) een overmatig alcoholgebruik (gedefinieerd als meer dan 21 of meer dan 14 glazen per week voor respectievelijk mannen en vrouwen). Deze prevalentie is in de loop van de tijd afgenomen.
Ongeveer een op de tien jongeren in de leeftijdsgroep van 15-24 jaar rapporteerde een wekelijkse episode van hyperalcoholisatie (consumptie van ten minste 6 glazen alcohol bij een enkele gelegenheid). Ook voldeed een op de tien jongeren aan de criteria voor "problematisch alcoholgebruik" (zoals gedefinieerd door het CAGE-instrument) in de afgelopen 12 maanden.
In 2022 dronk meer dan één op de tien adolescenten van 13 tot 18 jaar oud wekelijks alcohol, hoewel dit aantal sinds 2006 is gedaald.
Meer jongeren uit de Franse Gemeenschap meldden recent dronkenschap dan jongeren uit de Vlaamse Gemeenschap.
Meer dan twee op de tien adolescenten rapporteerden recent dronkenschap in 2022.
2.Overmatig alcoholgebruik - volwassenen
In België zijn meer mannen dan vrouwen overmatige alcoholgebruikers
In 2018 rapporteerde 5,9% van de bevolking van 15 jaar en ouder een overmatig alcoholgebruik (meer dan 21 en 14 glazen per week bij mannen en vrouwen). Twee keer zoveel mannen als vrouwen worden beschouwd als excessieve drinkers. Aangezien de drempel voor het definiëren van overmatig alcoholgebruik bij vrouwen lager is dan bij mannen, duiden die resultaten op een veel lager verbruik bij vrouwen.
De hoogste prevalentie wordt waargenomen in de leeftijdsgroep 55-64 jaar en de laagste in de leeftijdsgroep 75+.
Prevalentie van overmatig alcoholgebruik in de bevolking van 15 jaar en ouder volgens leeftijd en geslacht, België, 2018 Bron: Gezondheidsenquête, Sciensano [1]
Overmatig alcoholdrinken is in alle gewesten afgenomen, behalve in Brussel, waar het in 2018 het hoogst was
In 2018 werd de hoogste prevalentie van overmatig alcoholgebruik waargenomen in Brussel, zowel voor mannen als voor vrouwen, terwijl de prevalentie lager was in Vlaanderen.
Op Belgisch niveau blijft de prevalentie van overmatig alcoholgebruik dalen. Tussen 2013 en 2018 werd een daling van 12% bij mannen en 8% bij vrouwen waargenomen.
Bij mannen was tussen 2004 en 2013 de prevalentie van overmatig alcoholgebruik het hoogst in Wallonië en het laagst in Brussel. Sinds 2004 werd in Vlaanderen en Wallonië een continue daling van de prevalentie bij mannen waargenomen, terwijl in Brussel de daling in 2008 stopte, om vervolgens aanzienlijk te stijgen tussen 2013 en 2018. Als gevolg hiervan had Brussel in 2018 de hoogste prevalentie van alle gewesten.
Bij vrouwen was de prevalentie het hoogst in Brussel gedurende de gehele periode van observatie. In Vlaanderen werd vanaf 2001 een lichte daling waargenomen, zonder duidelijke trends in de andere gewesten.
Mannen
Vrouwen
Prevalentie van overmatig alcoholgebruik bij mannen 15 jaar en ouder volgens gewest, België, 1997-2018 Bron: Eigen berekeningen op basis van de Gezondheidsenquête, Sciensano [1]
Prevalentie van overmatig alcoholgebruik bij vrouwen 15 jaar en ouder volgens gewest, België, 1997-2018 Bron: Eigen berekeningen op basis van de Gezondheidsenquête, Sciensano [1]
Het opleidingsniveau heeft geen duidelijke invloed op de prevalentie van overmatig alcholgebruik
Er is geen duidelijk verschil naar opleidingsniveau in de naar leeftijd gestandaardiseerde prevalentie van overmatig alcoholgebruik, wat betekent dat dit alcoholgebruik redelijk gelijkmatig is verdeeld onder mensen met verschillende opleidingsniveaus.
Prevalentie van overmatig alcoholgebruik in de bevolking van 15 jaar en ouder volgens opleidingsniveau, België, 2018 Bron: Eigen berekeningen op basis van de Gezondheidsenquête, Sciensano [1]
3.Hyperalcoholisatie - volwassenen
Jongeren (15-24 jaar) hebben een grotere kans om wekelijks aan hyperalcoholisatie te doen
De prevalentie van wekelijkse hyperalcoholisatie was 7,6% in België in 2018. Het kwam veel vaker voor bij mannen (11,5%) dan bij vrouwen (3,9%). De leeftijdsgroep 15-24 had de hoogste prevalentie van wekelijkse hyperalcoholisatie (10,4%), gevolgd door de 55-64-jarigen (9,2%) en de 25-34-jarigen (9%).
Prevalentie van wekelijkse hyperalcoholisatie in de bevolking van 15 jaar en ouder volgens leeftijd en geslacht, België, 2018 Bron: Gezondheidsenquête, Sciensano [1]
De prevalentie van wekelijkse hyperalcoholisatie is gedaald bij mannen en stabiel gebleven bij vrouwen in 2018 vergeleken met 2013
In 2018 werd een iets hoger percentage wekelijkse hyperalcoholisatie waargenomen voor mannen in Vlaanderen, en voor vrouwen in Brussel, maar die verschillen waren niet statistisch significant.
Op Belgisch niveau daalde tussen 2013 en 2018 de leeftijdsgestandaardiseerde prevalentie van wekelijkse hyperalcoholisatie bij mannen (-18%), maar bleef ze stabiel bij vrouwen.
Bij mannen was de prevalentie wekelijkse hyperalcoholisatie in 2008 nog significant hoger in in Vlaanderen, maar het verschil tussen gewesten is ondertussen kleiner geworden en niet meer significant. Tussen 2013 en 2018 wordt in alle drie de gewesten een dalende trend waargenomen.
Bij vrouwen zijn in Vlaanderen en Wallonië de prevalenties stabiel gebleven rond de 4%. Brussel kent daarentegen wel een daling, maar blijft nog steeds het gewest met de hoogste prevalentie.
Mannen
Vrouwen
Prevalentie van wekelijkse hyperalcoholisatie bij mannen 15 jaar en ouder volgens gewest, België, 2008-2018 Bron: Eigen berekeningen op basis van de Gezondheidsenquête, Sciensano [1]
Prevalentie van wekelijkse hyperalcoholisatie bij vrouwen 15 jaar en ouder volgens gewest, België, 2008-2018 Bron: Eigen berekeningen op basis van de Gezondheidsenquête, Sciensano [1]
Het opleidingsniveau heeft geen duidelijke invloed op de prevalentie van wekelijkse hyperalcoholisatie
Er is geen duidelijk verschil naar opleidingsniveau in de naar leeftijd gestandaardiseerde prevalentie van wekelijkse hyperalcoholisatie, wat betekent dat de wekelijkse hyperalcoholisatie redelijk gelijkmatig is verdeeld onder mensen met verschillende opleidingsniveaus.
Prevalentie van wekelijkse hyperalcoholisatie in de bevolking van 15 jaar en ouder volgens opleidingsniveau, België, 2018 Bron: Eigen berekeningen op basis van de Gezondheidsenquête, Sciensano [1]
De prevalentie van wekelijkse hyperalcoholisatie bij Belgen is hoger dan het gemiddelde van de EU-15
De prevalentie van wekelijkse hyperalcoholisatie is hoger in België dan het EU-15-gemiddelde, zowel voor mannen (11,5% versus 8,4%) als voor vrouwen (3,9% versus 2,6%).
Mannen
Vrouwen
Prevalentie van wekelijkse hyperalcoholisatie bij mannen 15 jaar en ouder volgens land van residentie, Europa, 2019 Bron: Eurostat [2]
Prevalentie van wekelijkse hyperalcoholisatie bij vrouwen 15 jaar en ouder volgens land van residentie, Europa, 2019 Bron: Eurostat [2]
4.Problematisch alcoholgebruik - volwassenen
Meer jongeren hebben een problematisch alcoholgebruik dan ouderen
De prevalentie van problematisch alcoholgebruik in de afgelopen 12 maanden was 7% in België in 2018. Het was hoger bij mannen (9,5%) dan bij vrouwen (4,7%). De prevalentie van problematisch alcoholgebruik was het hoogst in de jongste leeftijdsgroep (9,8%), gevolgd door de leeftijdsgroep 25-44 en 45-54 (8,8%). De prevalentie was vergelijkbaar bij mannen en vrouwen in de leeftijdsgroep van 55-64 jaar.
Prevalentie van problematisch alcoholgebruik in de afgelopen 12 maanden in de bevolking van 15 jaar en ouder volgens leeftijd en geslacht, België, 2018 Bron: Gezondheidsenquête, Sciensano [1]
Mannen in Wallonië en vrouwen in Brussel hebben de hoogste prevalentie van problematisch alcoholgebruik
De prevalentie van problematisch alcoholgebruik in de afgelopen 12 maanden was het hoogst in Wallonië voor mannen en in Brussel voor vrouwen.
Prevalentie van problematisch alcoholgebruik in de afgelopen 12 maanden in de bevolking van 15 jaar en ouder volgens gewest en geslacht, België, 2018 Bron: Eigen berekeningen op basis van de Gezondheidsenquête, Sciensano [1]
5.Totaal alcoholverbruik per persoon - volwassenen
De totale alcoholverbruik in België is lager dans het gemiddelde van de UE-15
Volgens schattingen van de WHO voor 2019 was het totale alcoholverbruik in België 10,8 liter pure alcohol per persoon (15+), wat lager was dan het EU-15-gemiddelde (11,1 liter). De Europese regio van de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) heeft het hoogste niveau (9,5 l) van alcoholgebruik ter wereld (5,8 l).
Totaal alcoholverbruik (gemeten en niet-gemeten verbruik) per persoon (in liter pure alcohol) in de bevolking van 15 jaar en ouder, volgens land van residentie, Europa, 2019 Bron: GISAH [3]
Europa heeft het hoogste alcoholgebruik ter wereld
Totaal alcoholverbruik (gemeten en niet-gemeten verbruik) per persoon (in liter pure alcohol) in de bevolking van 15 jaar en ouder, volgens wereldregio, Europa, 2019 Bron: GISAH [3]
6.Wekelijks alcoholgebruik – adolescenten
In België gaf in 2022 64% van de 15-jarige adolescenten in de Vlaamse Gemeenschap en 62% in de Franse Gemeenschap aan ooit alcohol te hebben geconsumeerd. Over het algemeen had een gelijkaardig aandeel jongens en meisjes in deze leeftijdsgroep geëxperimenteerd met alcohol: 61% van de meisjes in de Franse Gemeenschap, 65% van de meisjes in de Vlaamse Gemeenschap en 62% van de jongens in beide gemeenschappen [6].
In 2022 was de prevalentie van wekelijkse alcoholconsumptie het hoogst bij adolescenten van 17 tot 18 jaar
Het aandeel adolescenten van 13 tot 18 jaar dat minstens één alcoholische drank per week consumeerde, was hoger bij de oudere jongeren. Onder de 17- tot 18-jarigen gaf één op de vier meisjes aan wekelijks alcohol te drinken. Bij de jongens van dezelfde leeftijdscategorie ging het om 29% in de Franse Gemeenschap en 42% in de Vlaamse Gemeenschap.
Geslachtsverschillen werden enkel waargenomen bij de 15- tot 18-jarigen in de Vlaamse Gemeenschap, waar jongens vaker een wekelijkse consumptie rapporteerden dan meisjes.
Franse Gemeenschap
Vlaamse Gemeenschap
Prevalentie van wekelijks alcoholgebruik bij adolescenten van 13-18 jaar, volgens leeftijd en geslacht, Franse Gemeenschap, 2022 Bron: HBSC Franse Gemeenschap [4]
Prevalentie van wekelijks alcoholgebruik bij adolescenten van 13-18 jaar, volgens leeftijd en geslacht, Vlaamse Gemeenschap, 2022 Bron: HBSC Vlaamse Gemeenschap [5]
In 2022 was de prevalentie van wekelijks alcoholgebruik vergelijkbaar in beide gemeenschappen
In 2022 was het aandeel jongens en meisjes dat wekelijks alcohol dronk vergelijkbaar tussen de gemeenschappen. Concreet gaf 15% van de jongens in de Franse Gemeenschap en 17% in de Vlaamse Gemeenschap aan minstens één keer per week alcohol te drinken. Bij de meisjes dronk 12% wekelijks alcohol in de Franse Gemeenschap en 11% in de Vlaamse Gemeenschap.
Het wekelijks bier-, wijn-, en alcopopsgebruik is sinds 2006 gedaald
Sinds 2006 is de frequentie jongeren dat wekelijks alcohol drinkt over het algemeen gedaald. Recente trends wijzen echter op een lichte toename.
Bij jongens nam het wekelijkse bierverbruik in beide gemeenschappen af tot 2014. Daarna steeg het opnieuw in de Vlaamse Gemeenschap, terwijl het in de Franse Gemeenschap bleef dalen. De prevalentie van wekelijkse wijn- en alcopops consumptie bij jongens daalde geleidelijk en stabiliseerde zich in 2022.
Bij meisjes daalde het gebruik van bier en wijn tot 2014, maar tegen 2022 was er opnieuw een lichte stijging te zien in beide gemeenschappen. De consumptie van alcopops daalde bij meisjes tussen 2006 en 2018.
In 2022 was bier nog steeds de meest geconsumeerde alcoholische drank onder jongeren in beide gemeenschappen.
Jongens
Meisjes
Prevalentie van wekelijkse alcoholconsumptie bij jongens van 11-18 jaar, volgens gemeenschap en type drank, België, 2006-2022 Bron: HBSC Franse Gemeenschap [4] en HBSC Vlaamse Gemeenschap [5] De prevalenties in de Franse Gemeenschap omvatten adolescenten van 13 tot 18 jaar, terwijl ze in de Vlaamse Gemeenschap betrekking hebben op jongeren van 11 tot 18 jaar.
Prevalentie van wekelijkse alcoholconsumptie bij meisjes van 11-18 jaar, volgens gemeenschap en type drank, België, 2006-2022 Bron: HBSC Franse Gemeenschap [4] en HBSC Vlaamse Gemeenschap [5] De prevalenties in de Franse Gemeenschap omvatten adolescenten van 13 tot 18 jaar, terwijl ze in de Vlaamse Gemeenschap betrekking hebben op jongeren van 11 tot 18 jaar.
In 2022 was het wekelijks alcoholgebruik minder frequent in de algemeen onderwijsvorm in de Vlaamse Gemeenschap
In de Franse Gemeenschap was er geen significant verschil in het aandeel adolescenten dat wekelijks alcohol dronk naargelang de onderwijsrichting. In de Vlaamse Gemeenschap gaven minder leerlingen in het algemeen secundair onderwijs aan wekelijks alcohol te drinken, vergeleken met leerlingen in het technisch of beroepsonderwijs.
Prevalentie van wekelijkse alcoholconsumptie bij adolescenten van 14-18 jaar, volgens gemeenschap en onderwijsvorm, België, 2022 Bron: HBSC Franse Gemeenschap [4] en HBSC Vlaamse Gemeenschap [5]
In 2022 verklaarden meer adolescenten uit de Vlaamse Gemeenschap recent alcohol te hebben geconsumeerd dan het gemiddelde van de EU-14
Het internationale HBSC-rapport van 2022 toonde aan dat in de EU-14-landen 41% van de 15-jarige jongens en 44% van de 15-jarige meisjes aangaven in de 30 dagen voorafgaand aan de enquête minstens één keer alcohol te hebben gedronken. In de Franse Gemeenschap lagen de prevalentiecijfers in de lijn van het EU-14-gemiddelde, terwijl ze in de Vlaamse Gemeenschap hoger lagen dan het EU-14-gemiddelde.
Jongens
Meisjes
Prevalentie van recent alcoholgebruik onder jongens van 15 jaar, volgens land (EU-14), 2022 Bron: HBSC International Report [6]. EU-14 gemiddelde, berekend door de auteurs op basis van HBSC International Report [6].
Prevalentie van recent alcoholgebruik onder meisjes van 15 jaar, volgens land (EU-14), 2022 Bron: HBSC International Report [6]. EU-14 gemiddelde, berekend door de auteurs op basis van HBSC International Report [6].
7.Recent dronkenschap – adolescenten
In 2022 waren bijna twee op de vijf adolescenten van 17 tot 18 jaar in de afgelopen maand dronken geweest
In het algemeen was het aandeel adolescenten dat minstens één keer dronken was geweest in de maand voorafgaand aan het onderzoek groter bij ouderen. In de Franse Gemeenschap steeg het aandeel van ongeveer 10% bij 13- tot 14-jarigen, naar ongeveer 20% bij 15- tot 16-jarigen, en bijna 40% bij 17- tot 18-jarigen. In de Vlaamse Gemeenschap lag de prevalentie lager bij 13- tot 14-jarigen (3,5% bij jongens en 3,2% bij meisjes) en bij meisjes van 17 tot 18 jaar (31%). In de Vlaamse Gemeenschap waren meer jongens dan meisjes recent dronken geweest, terwijl er in de Franse Gemeenschap geen significante geslachtsverschillen werden waargenomen.
Franse Gemeenschap
Vlaamse Gemeenschap
Prevalentie van recent dronkenschap bij adolescenten van 13–18 jaar, volgens leeftijd en geslacht, Franse Gemeenschap, 2022 Bron: HBSC Franse Gemeenschap [4]
Prevalentie van recent dronkenschap bij adolescenten van 13–18 jaar, volgens leeftijd en geslacht, Vlaamse Gemeenschap, 2022 Bron: HBSC Vlaamse Gemeenschap [5]
In 2022 meldden meer jongeren uit de Franse Gemeenschap recent dronkenschap dan uit de Vlaamse Gemeenschap
In de Franse Gemeenschap gaf 26% van de jongens en 27% van de meisjes aan recent dronken te zijn geweest, tegenover 21% van de jongens en 17% van de meisjes in de Vlaamse Gemeenschap. Deze verschillen zijn vooral toe te schrijven aan een hoger aandeel jongere adolescenten (13–14 jaar) en meisjes die in de Franse Gemeenschap melding maakten van recente dronkenschap.
In 2022 was het aantal adolescenten dat recent dronken was geweest toegenomen
Bij beide geslachten steeg de prevalentie van adolescenten van 13 tot 18 jaar die recent dronken waren geweest tussen 2018 en 2022 in beide gemeenschappen. In de Franse Gemeenschap was de prevalentie in 2022 1,5 keer hoger bij jongens en 2,3 keer hoger bij meisjes in vergelijking met 2018. In de Vlaamse Gemeenschap lag de prevalentie bij jongens in 2022 1,1 keer hoger dan in 2018, en bij meisjes 1,2 keer hoger.
Jongens
Meisjes
Prevalentie van recent dronkenschap bij jongens van 13-18 jaar, volgens gemeenschap, België, 2014-2022 Bron: HBSC Franse Gemeenschap [4] en HBSC Vlaamse Gemeenschap [5]
Prevalentie van recent dronkenschap bij meisjes van 13-18 jaar, volgens gemeenschap, België, 2014-2022 Bron: HBSC Franse Gemeenschap [4] en HBSC Vlaamse Gemeenschap [5]
In 2022 kwam recente dronkenschap minder voor bij jongeren in het algemeen onderwijs in de Vlaamse Gemeenschap
In de Franse Gemeenschap verschilde het aandeel adolescenten dat recent dronken is geweest niet significant tussen de verschillende onderwijsvormen. In de Vlaamse Gemeenschap rapporteerden jongeren in het algemeen onderwijs echter lagere niveaus van recente dronkenschap vergeleken met jongeren in het technisch of beroepsonderwijs.
Prevalentie van recent dronkenschap bij adolescenten van 14-18 jaar, volgens gemeenschap en onderwijsvorm, België, 2022 Bron: HBSC Franse Gemeenschap [4] en HBSC Vlaamse Gemeenschap [5]
In 2022 was de frequentie van recent dronkenschap in België hoger dan het EU-14-gemiddelde
De prevalentie van recent dronkenschap bij 15-jarigen was in beide gemeenschappen hoger dan het EU-14-gemiddelde, zowel bij jongens als bij meisjes.
Jongens
Meisjes
Prevalentie van recente dronkenschap bij 15-jarige jongens, volgens land (EU-14), 2022 Bron: HBSC International Report [6]. EU-14 gemiddelde, berekend door de auteurs op basis van HBSC International Report [6]
Prevalentie van recente dronkenschap bij 15-jarige meisjes, volgens land (EU-14), 2022 Bron: HBSC International Report [6]. EU-14 gemiddelde, berekend door de auteurs op basis van HBSC International Report [6]
Overmatig alcoholgebruik is verantwoordelijk voor heel wat gezondheidsproblemen: het wordt geassocieerd met gedragsproblemen, levercirrose, kanker, hart- en vaatziekten en verwondingen, en is een van de belangrijkste oorzaken van vroegtijdige sterfte. Het alcoholverbruik ligt in de Europese landen ver boven het wereldwijde gemiddelde. Het verminderen van overmatig alcoholgebruik door middel van passende strategieën is dan ook een prioriteit op vlak van volksgezondheid.
Op internationaal niveau zijn schattingen van alcoholconsumptie vaak gebaseerd op verkoopgegevens. Deze data zijn geschikt voor het weergeven van lange-termijntrends, maar laten niet toe om overmatig drinkgedrag vast te stellen. De gegevens van enquêtes zijn beter geschikt om overmatige alcoholconsumptie te beschrijven, hoewel zelf-gerapporteerde gegevens onderhevig zijn aan onder-rapportering en vertekening door rapportering van wat sociaal wenselijk wordt geacht.
In dit rapport beschrijven we drie indicatoren van overmatig alcoholgebruik gebaseerd op enquêtes en één indicator gebaseerd op verkoopdata:
Overmatig alcoholgebruik: wekelijks verbruik van meer dan 21 consumpties bij mannen en 14 consumpties bij vrouwen met een equivalent van 10 g pure alcohol (ethanol) per consumptie;
Wekelijkse hyperalcoholisatie (of "binge drinking"): consumptie van zes of meer glazen alcohol bij eenzelfde gelegenheid en dit minstens één keer per week;
De HBSC-enquête verzamelt gegevens via vragenlijsten die door leerlingen worden ingevuld, afkomstig uit een steekproef van scholen die willekeurig geselecteerd zijn uit de voltijdse onderwijsinstellingen. De enquêtes verschaffen informatie over adolescenten van 11 tot 18 jaar. De gegevens die voor de Franse Gemeenschap worden gebruikt, betreffen leerlingen uit Wallonië en het Brussels Hoofdstedelijk Gewest, terwijl de Vlaamse Gemeenschap alleen scholen uit Vlaanderen omvat en niet die uit het Brussels Hoofdstedelijk Gewest [4-5]. Voor het internationale niveau en de sociaaleconomische verschillen worden gegevens gebruikt uit de meest recente internationale rapporten van de Wereldgezondheidsorganisatie [6]. De indicatoren werden geëvalueerd bij adolescenten van 11, 13 en 15 jaar.
Definities
Overmatig alcoholgebruik - volwassenen
Overmatig alcoholgebruik, of overconsumptie van alcohol, wordt gedefinieerd als een consumptie van pure alcohol van meer dan 30 g voor mannen en 20 g voor vrouwen per dag; dit komt overeen met respectievelijk 21 en 14 standaardeenheden (van 10 g puur alcoholgehalte) per week.
Problematisch alcoholgebruik - volwassenen
Problematisch alcoholgebruik wordt gedefinieerd als 2 positieve antwoorden op de 4 vragen van het CAGE-instrument en is voorspellend voor alcoholafhankelijkheid.
Totaal alcoholverbruik per persoon - volwassenen
Het totale alcoholverbruik per persoon is het gerapporteerde driejaarlijks gemiddelde en het niet-gerapporteerde alcoholverbruik van de bevolking (15 jaar en ouder), uitgedrukt in liters pure alcohol per jaar. Het gerapporteerde alcoholverbruik verwijst naar officiële statistieken (productie, import, export en verkoop of taxatiegegevens). Het niet-gerapporteerde alcoholverbruik verwijst naar alcohol die niet getaxeerd is en buiten het gebruikelijk systeem van overheidscontrole valt; dit kan echter wel ingeschat worden aan de hand van specifieke enquêtevragen. https://www.who.int/data/gho/indicator-metadata-registry/imr-details/465
Wekelijkse hyperalcoholisatie - volwassenen
Wekelijkse hyperalcoholisatie wordt gedefinieerd als consumptie van ten minste 6 standaardeenheden (van 10 g puur alcoholgehalte) bij dezelfde gelegenheid, ten minste eenmaal per week. Dit wordt ook vaak “binge drinking” genoemd.
CAGE-instrument - volwassenen
Het CAGE-instrument is een veelgebruikte screeningtest voor probleemdrinken en mogelijke alcoholproblemen. De vragenlijst bevat vier 'ja-nee'-vragen en twee positieve antwoorden worden beschouwd als een waarschuwingssignaal voor mogelijk problematisch alcoholgebruik: 1. Heb je ooit de behoefte gevoeld om minder te drinken? 2. Ben je ooit bekritiseerd geweest over je drinken? 3. Heb je je ooit schuldig gevoeld over drinken? 4. Heb je ooit de behoefte gevoeld om 's ochtends vroeg een drankje te nemen ("eye-opener") om je zenuwen te kalmeren of om een kater kwijt te raken?
Wekelijkse alcoholconsumptie - adolescenten
Adolescenten werd gevraagd naar de frequentie waarmee ze bier, wijn, sterke dranken (zoals brandy, cocktails, whisky, …), alcopops (frisdranken gemengd met alcohol zoals Bacardi Breezer®, Smirnoff Ice®, …) of andere alcoholische dranken consumeerden. Wekelijkse alcoholconsumptie verwijst naar het drinken van minstens één van deze dranken ten minste één keer per week.
Recente alcoholconsumptie - adolescenten
Jongeren werd gevraagd hoeveel dagen ze in de afgelopen 30 dagen alcohol hadden gedronken. De antwoordopties varieerden van "nooit" tot "30 (of meer) dagen". Recente alcoholconsumptie wordt gedefinieerd als het aandeel adolescenten dat op minstens één dag in de afgelopen 30 dagen alcohol heeft gedronken.
Recente dronkenschap - adolescenten
Adolescenten werd gevraagd hoeveel dagen in de afgelopen 30 dagen ze zoveel alcohol hadden gedronken dat ze dronken waren. De antwoordopties varieerden van "nooit" tot "meer dan 10 keer". Recente dronkenschap wordt gedefinieerd als het aandeel adolescenten dat aangaf minstens één keer dronken te zijn geweest in de afgelopen 30 dagen.
Onderwijsvorm - adolescenten
Voor adolescenten wordt de prevalentie ook gepresenteerd volgens het type onderwijs waarin zij ingeschreven zijn. De indeling van onderwijstypes verschilt echter licht tussen de gemeenschappen. In de Franse Gemeenschap worden drie types onderwijs onderscheiden: algemeen onderwijs, dat ook overgangstechnisch onderwijs omvat; kwalificerend technisch onderwijs; en beroepsonderwijs. In de Vlaamse Gemeenschap worden eveneens drie categorieën gebruikt: algemeen onderwijs, technisch onderwijs, dat ook artistiek onderwijs omvat; en beroepsonderwijs.
EU-15/EU-14
De EU-15 omvat alle landen die tussen 1995 en 2022 tot de Europese Unie behoorden: Oostenrijk, België, Denemarken, Finland, Frankrijk, Duitsland, Griekenland, Ierland, Italië, Luxemburg, Nederland, Portugal, Spanje, Zweden en het Verenigd Koninkrijk. We vergelijken de gezondheidstoestand in België met die van de EU-15, en niet met die van de EU-28, omdat deze historische groep meer socio-economische gelijkenissen vertoont dan de EU-28. Vanaf 2020 vergelijken we de gegevens tussen 14 landen, namelijk de hierboven vermelde landen met uitzondering van het Verenigd Koninkrijk, dat geen deel meer uitmaakt van de Europese Unie.
Dienst voor Gezondheidsinformatie, Promotie en Educatie, Université libre de Bruxelles. 2022. Health Behaviour in School-aged Children (HBSC)-enquête in de Franse Gemeenschap, gefinancierd door het Office de la Naissance et de l’Enfance (ONE), het Waalse Gewest (AVIQ) en het Brussels Hoofdstedelijk Gewest (Cocof). https://sipes.esp.ulb.be
Onderzoeksgroep Gezondheidspromotie van de Universiteit Gent (UGent). 2022. De Health Behaviour in School-aged Children (HBSC)-studie in de Vlaamse Gemeenschap, onder coördinatie van het Regionaal Kantoor van de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) voor Europa, gefinancierd door het Vlaams Agentschap Zorg en Gezondheid. https://www.jongeren-en-gezondheid.ugent.be/
Overgewicht is een belangrijk volksgezondheidsprobleem in België: in 2022–2023 had bijna 58% van de volwassen bevolking overgewicht of obesitas en had 67% een verhoogde taille-lengteverhouding.
Langetermijntrends laten sinds 2001 een algemene toename van overgewicht onder volwassenen zien, hoewel recente gegevens erop wijzen dat deze toename is afgenomen.
Zowel overgewicht als obesitas hangen sterk samen met de sociaaleconomische status, waarbij het percentage veel hoger ligt bij mensen met een lager opleidingsniveau.
In 2022–2023 had ongeveer 1 op de 5 kinderen en jongeren van 3 tot 17 jaar overgewicht (inclusief obesitas).
2.Overgewicht en obesitas bij volwassenen
De volgende resultaten zijn gebaseerd op gemeten BMI-gegevens uit de Nationale Voedselconsumptiepeiling 2022–2023, die representatief is voor de Belgische bevolking. Hoewel de BMI het lichaamsvet niet rechtstreeks meet, is het een standaardindicator die wordt gebruikt om de gewichtsstatus te beoordelen en de gezondheidsrisico’s in verband met overgewicht in te schatten.
Het percentage volwassenen met overgewicht en obesitas neemt toe met de leeftijd en is hoger bij mannen
Het percentage volwassenen met overgewicht (inclusief obesitas) nam bij zowel vrouwen als mannen toe met de leeftijd. Op jongere leeftijd kwam overgewicht vaker voor bij mannen dan bij vrouwen, hoewel het verschil tussen de geslachten in oudere leeftijdsgroepen kleiner werd. Bij mannen bereikte het percentage met overgewicht (inclusief obesitas) het hoogste niveau in de leeftijdsgroep van 65–74 jaar (82%) en nam daarna licht af. Bij vrouwen bleef het percentage met overgewicht toenemen met de leeftijd en was dit het hoogst bij degenen van 75 jaar en ouder (68%).
Ook bij obesitas werd een vergelijkbaar leeftijdsgebonden patroon waargenomen. Het percentage volwassenen met obesitas nam toe van de vroege volwassenheid tot op hogere leeftijd, zowel bij vrouwen als bij mannen. In de meeste leeftijdsgroepen kwam obesitas vaker voor bij mannen dan bij vrouwen, waarbij de grootste verschillen werden waargenomen in de middelbare volwassenheid.
Beide geslachten
Mannen
Vrouwen
Gewichtsstatus op basis van de gemeten BMI, uitgesplitst naar leeftijd, België, 2022-2023 Bron: Nationale Voedselconsumptiepeiling 2022-2023, Sciensano. [1]
Gewichtsstatus op basis van de gemeten BMI, uitgesplitst naar leeftijd, België, 2022-2023 Bron: Nationale Voedselconsumptiepeiling 2022-2023, Sciensano. [1]
Gewichtsstatus op basis van de gemeten BMI, uitgesplitst naar leeftijd, bij vrouwen, België, 2022-2023 Bron: Nationale Voedselconsumptiepeiling 2022-2023, Sciensano. [1]
Terwijl de BMI de totale lichaamsmassa in verhouding tot de lengte weergeeft, biedt de taille-lengteverhouding (WHtR) aanvullende informatie over de ophoping van buikvet of abdominale adipositas. In tegenstelling tot de BMI houdt de WHtR rekening met de vetverdeling en is deze een betere voorspeller van cardiometabole aandoeningen, waaronder diabetes type 2 en hart- en vaatziekten, met name bij personen met een normale of matig verhoogde BMI. In overeenstemming met de bevindingen voor de BMI nam het percentage volwassenen met verhoogde of hoge centrale adipositas bij beide geslachten toe met de leeftijd en lag dit hoger bij mannen.
Uit de WHtR blijkt echter dat buikvet al in de vroege volwassenheid in aanzienlijke mate voorkomt, met name bij mannen, en dat het de overgrote meerderheid van de volwassenen in oudere leeftijdsgroepen treft. Het percentage volwassenen met een gezonde WHtR daalde gestaag met de leeftijd. Minder dan 15% van de mannen van 55 jaar en ouder had een gezonde WHtR, tegenover minder dan 30% van de vrouwen in dezelfde leeftijdsgroep.
Overgewicht en obesitas komen vaker voor bij groepen met een lager opleidingsniveau
De schattingen zijn leeftijdsgestandaardiseerd om rekening te houden met de leeftijdsopbouw van de bevolking.
Overgewicht en obesitas hangen samen met sociale en economische factoren. In België komt overgewicht vaker voor bij groepen met een lager opleidingsniveau: na leeftijdsstandaardisatie heeft 62% van de mensen in de laagste opleidingsgroep overgewicht, tegenover 47% in de hoogste opleidingsgroep. Het verschil is nog groter bij obesitas, met 26% in de laagste opleidingsgroep tegenover 13% in de hoogste opleidingsgroep. Deze verschillen weerspiegelen bredere sociale en omgevingsfactoren, zoals toegang tot gezonde voeding en mogelijkheden voor lichaamsbeweging, en zijn niet louter het gevolg van individuele keuzes.
Leeftijdsgestandaardiseerd percentage volwassenen met overgewicht (inclusief obesitas) en obesitas, uitgesplitst naar opleidingsniveau, België, 2022-2023 Bron: Eigen berekeningen op basis van de Nationale Voedselconsumptiepeiling 2022-2023, Sciensano. [1]
Een langdurige stijging en recente stabilisatie van het leeftijdsgestandariseerde percentage volwassenen met overgewicht
Deze trends zijn gebaseerd op zelfgerapporteerde gegevens die regelmatig via vragenlijsten worden verzameld in het kader van de Belgische Gezondheidsenquête (HIS), en niet op gemeten gegevens zoals eerder gepresenteerd. Hoewel zelfgerapporteerde gegevens het percentage volwassenen met overgewicht en obesitas doorgaans onderschatten, geven ze toch een nuttige indicatie van de trends. De schattingen zijn leeftijdsgestandaardiseerd om rekening te houden met veranderingen in de leeftijdsopbouw van de bevolking.
In België is het leeftijdsgestandaardiseerde percentage volwassenen met overgewicht (inclusief obesitas) sinds 2001 over het algemeen gestegen. Deze stijging is sinds 2013 afgezwakt; de waargenomen variaties in de totale bevolking zijn sindsdien namelijk niet meer significant.
Bij mannen daalde het leeftijdsgestandaardiseerde percentage met overgewicht (inclusief obesitas) tussen 2018 en 2023-2024 in België voor het eerst significant, terwijl het leeftijdsgestandaardiseerde percentage van obesitas over het algemeen stabiel bleef. Hoewel de regionale patronen grotendeels vergelijkbaar waren, was de daling bij mannen het meest uitgesproken in Brussel, waar zowel overgewicht als obesitas in dezelfde periode afnamen, wat aanzienlijk bijdroeg aan de nationale trend. Bij vrouwen bleef het leeftijdsgestandaardiseerde percentage van zowel overgewicht als obesitas in alle regio’s stijgen of stabiel. In Vlaanderen nam bij vrouwen tussen 2018 en 2023-2024 het percentage met overgewicht (inclusief obesitas) significant toe.
Mannen
Vrouwen
Leeftijdsgestandaardiseerd percentage mannen van 18 jaar en ouder met overgewicht en obesitas, per regio, België, 2023-2024 Bron: Eigen berekeningen op basis van de gezondheidsenquête 2001 tot 2023–2024, Sciensano. [2]
Leeftijdsgestandaardiseerd percentage vrouwen van 18 jaar en ouder met overgewicht en obesitas, per regio, België, 2023-2024 Bron: Eigen berekeningen op basis van de gezondheidsenquête 2001 tot 2023–2024, Sciensano. [2]
Internationale vergelijking
In 2022 lag het percentage mensen met overgewicht (inclusief obesitas) lag in België lager dan het EU-13 gemiddelde, zowel bij mannen (55% tegenover 59%) als bij vrouwen (44% tegenover 43%). Deze gegevens zijn zelfgerapporteerd.
Mannen
Vrouwen
Percentage van overgewicht (incl. obesitas) bij mannen van 18 jaar en ouder, volgens land van residentie (EU-13*), 2022 Source: Eurostat [3]
*In dit gemiddelde zijn de gegevens voor Duitsland niet opgenomen, omdat deze niet beschikbaar zijn in de Eurostat-dataset.
Percentage van overgewicht (incl. obesitas) bij vrouwen van 18 jaar en ouder, volgens land van residentie (EU-13*), 2022 Source: Eurostat [3]
*In dit gemiddelde zijn de gegevens voor Duitsland niet opgenomen, omdat deze niet beschikbaar zijn in de Eurostat-dataset.
3.Overgewicht en obesitas bij kinderen
De volgende resultaten zijn gebaseerd op gemeten BMI-gegevens uit de Nationale Voedselconsumptiepeiling 2022–2023, die representatief is voor de Belgische bevolking.
In 2022-2023 had 20% van de kinderen overgewicht (inclusief obesitas)
In 2022-2023 had 18% van de jongens en 19% van de meisjes van 3 tot 9 jaar overgewicht (inclusief obesitas). Dit percentage bleef ongeveer gelijk bij jongens van 10 tot 17 jaar (18%), maar nam bij meisjes aanzienlijk toe naarmate ze ouder werden: 24% van de meisjes van 10 tot 17 jaar had overgewicht (inclusief obesitas).
Percentage kinderen van 3 tot 17 jaar met overgewicht (inclusief obesitas), naar leeftijd en geslacht, België, 2022-2023 Bron: Nationale Voedselconsumptiepeiling 2022-2023, Sciensano. [1] (IOTF-drempelwaarde [4]).
Het aantal kinderen met overgewicht is in 2022-2023 toegenomen ten opzichte van 2014-2015
Het percentage kinderen van 3 tot 17 jaar met overgewicht (inclusief obesitas) is gestegen van 18% in 2014–2015 naar 20% in 2022–2023.
Bij jongens bleef het percentage in deze periode in België over het algemeen stabiel, behalve in Brussel, waar een opvallende stijging werd waargenomen. Daardoor had Brussel in 2022–2023 het hoogste percentage jongens met overgewicht (inclusief obesitas) in vergelijking met de andere gewesten. Bij meisjes steeg het percentage met overgewicht (inclusief obesitas) tussen 2014–2015 en 2022–2023.
Jongens
Meisjes
Percentage jongens van 3 tot 17 jaar met overgewicht (inclusief obesitas), per regio, België, 2014-2015 en 2022-2023 Bron: Nationale Voedselconsumptiepeiling 2022-2023, Sciensano. [1] (IOTF-drempelwaarde [4]).
Percentage meisjes van 3 tot 17 jaar met overgewicht (inclusief obesitas), per regio, België, 2014-2015 en 2022-2023 Bron: Nationale Voedselconsumptiepeiling 2022-2023, Sciensano. [1] (IOTF-drempelwaarde [4]).
Kinderen uit gezinnen met een lager opleidingsniveau lopen een groter risico op overgewicht
Kinderen van 3 tot 17 jaar uit gezinnen met een middelbaar of lager opleidingsniveau hadden 3,1 keer meer kans op overgewicht dan kinderen uit gezinnen met een hoger opleidingsniveau.
Percentage kinderen van 3 tot 17 jaar met overgewicht (inclusief obesitas), naar opleidingsniveau, België, 2022-2023 Bron: Nationale Voedselconsumptiepeiling 2022-2023, Sciensano. [1] (IOTF-drempelwaarde [4]).
Belgische jongens en vlaamse meisjes hebben minder kans op overgewicht dan het gemiddelde van de EU-13*
In 2022 scoorden 15-jarige jongens in België gunstig in vergelijking met het gemiddelde van de EU-13* (23%): het percentage met overgewicht (inclusief obesitas) bedroeg 15% in de Vlaamse Gemeenschap en 22% in de Franse Gemeenschap. Bij 15-jarige meisjes lag het percentage met overgewicht (inclusief obesitas) in de Vlaamse Gemeenschap (14%) onder het EU-13-gemiddelde (16%), maar in de Franse Gemeenschap (17%) daarboven.
Jongens
Meisjes
Prevalentie van overgewicht (incl. obesitas) bij 15-jarige jongens, volgens land van residentie (EU-13*), 2022 Source: HBSC international report [5] (leeftijds- en geslachtsspecifieke BMI-afkapwaarden)
*Dit gemiddelde omvat geen gegevens uit Ierland, omdat voor dit land meer dan 50% van de BMI-gegevens ontbreekt.
Prevalentie van overgewicht (incl. obesitas) bij 15-jarige meisjes, volgens land van residentie (EU-13*), 2022 Source: HBSC international report [5] (BMI age and sex-specific cut-off)
*Dit gemiddelde omvat geen gegevens uit Ierland, omdat voor dit land meer dan 50% van de BMI-gegevens ontbreekt.
De aan een hoge BMI toe te schrijven sterfte is op deze pagina te vinden.
De volledige resultaten van het onderzoek naar voedselconsumptie zijn hier te raadplegen, evenals EatMoveStats, het interactieve dashboard van het Belgische onderzoek naar voedselconsumptie.
De volledige resultaten van het gezondheidsonderzoek zijn hier te raadplegen.
Overgewicht en obesitas worden gedefinieerd als een overmatige ophoping van lichaamsvet, die het risico op chronische ziekten (zoals diabetes type 2, hart- en vaatziekten en kanker) verhoogt. De body mass index (BMI), berekend als het gewicht van een persoon (in kilogram) gedeeld door het kwadraat van de lengte van die persoon (in meter), is een eenvoudig hulpmiddel om de gewichtsstatus in brede categorieën in te delen: ondergewicht, normaal gewicht, overgewicht en obesitas.
Bij volwassenen wordt obesitas gedefinieerd als een BMI ≥ 30. Een persoon wordt als te zwaar beschouwd bij een BMI ≥ 25. Deze definitie omvat zowel mensen met overgewicht (zonder obesitas) als mensen met obesitas. De term ‘overgewicht’ wordt echter soms gebruikt om mensen met overgewicht (zonder obesitas) aan te duiden (BMI van 25 tot en met 29,9). Om verwarring te voorkomen, wordt in dit rapport altijd aangegeven of de percentages voor overgewicht al dan niet mensen met obesitas omvatten.
Bij adolescenten worden de door de International Obesity Task Force (IOTF) [4] aanbevolen drempelwaarden gebruikt, met uitzondering van de gegevens uit het internationaal Health Behaviour in School-aged Children (HBSC) rapport [5], waarin leeftijds- en geslachtsspecifieke drempelwaarden voor de verschillende BMI-categorieën worden gehanteerd.
De BMI-categorieën kunnen worden bepaald op basis van zelfgerapporteerde gegevens over gewicht en lengte, zoals die worden verzameld in de Belgische Gezondheidsenquête (HIS) [2] en de HBSC [5], of op basis van gemeten gegevens, zoals die worden verzameld in de Nationale Voedselconsumptiepeiling (FCS) [1]. Zelfgerapporteerde gegevens leiden doorgaans tot een onderschatting van het werkelijke percentage personen met overgewicht of obesitas. Mensen zijn zich doorgaans niet bewust van hun exacte lengte en gewicht en hebben de neiging hun lengte te overschatten en hun gewicht te onderschatten.
Hoewel de BMI nog steeds de meest gebruikte indicator is voor bevolkingsmonitoring en vergelijkende risicobeoordeling, maakt deze geen onderscheid tussen vetmassa en vetvrije massa en biedt deze slechts beperkte informatie over de verdeling van lichaamsvet. Daarom zijn alternatieve antropometrische maatstaven, zoals de taille-lengteverhouding (WHtR), voorgesteld. De WHtR geeft centrale adipositas weer en blijkt in veel populaties cardiometabole aandoeningen nauwkeuriger te voorspellen dan de BMI. In dit rapport wordt de WHtR ingedeeld volgens de NICE-richtlijnen [7], waarbij een verhouding <0,5 duidt op geen verhoogd gezondheidsrisico, een verhouding van 0,5 tot <0,6 op een verhoogd gezondheidsrisico en een verhouding ≥0,6 op een hoge mate van centrale adipositas, die gepaard gaat met een aanzienlijk verhoogd gezondheidsrisico. Aangezien de tailleomtrek en de lengte worden gemeten in de FCS, presenteert dit rapport ook geselecteerde resultaten op basis van de WHtR, ter aanvulling op de BMI-gebaseerde analyses.
Eerst worden de resultaten voor de volwassen bevolking (18 jaar en ouder) gepresenteerd. De percentages van de gemeten gewichtsstatus zijn gebaseerd op de FCS 2022-2023. Voor de FCS-enquête werden deelnemers willekeurig geselecteerd uit het Belgisch Rijksregister aan de hand van meerfasige, gestratificeerde, geclusterde steekproefmethoden. De lengte en het gewicht warden objectief gemeten door een interviewer [1]. De tijdreeksen zijn gebaseerd op zelfgerapporteerde gegevens over overgewicht en obesitas uit de HIS-gegevens van 1997 tot 2023.
De gemeten resultaten voor kinderen (3 tot 17 jaar) zijn afkomstig uit de FCS. De zelfgerapporteerde gegevens uit de HBSC-studie, die worden gebruikt voor internationale vergelijkingen, zijn gebaseerd op een gestandaardiseerd internationaal steekproefontwerp met meerfasige, gestratificeerde clustersteekproeven.
Definities
Body mass index (BMI)
De Body Mass Index (BMI) is een maatstaf voor het gewicht van een persoon in verhouding tot zijn of haar lengte, die redelijk goed correleert met het lichaamsvet. Deze wordt berekend door het gewicht van een persoon (in kilogram) te delen door het kwadraat van zijn of haar lengte (in meter).
BMI categories
Bij volwassenen: • Ondergewicht: BMI lager dan 18,5. • Normaal gewicht: BMI tussen 18,5 en 24,9. • Overgewicht: BMI tussen 25,0 en 29,9; we verwijzen soms ook naar overgewicht inclusief obesitas, d.w.z een BMI ≥ 25. • Obesitas: BMI groter of gelijk aan 30.
Bij kinderen en adolescenten werd de BMI ingedeeld aan de hand van de leeftijds- en geslachtsspecifieke grenswaarden volgens de IOTF, zoals gedefinieerd door Cole & Lobstein (2012) [6]. Voor interne vergelijkingen binnen de HBSC-gegevens werd de BMI ingedeeld aan de hand van de groeireferenties van de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) voor leeftijd en geslacht uit 2007, op basis van z-score-drempelwaarden:
• Ondergewicht: BMI meer dan 2 standaarddeviaties (SD) onder het gemiddelde voor de leeftijd en het geslacht. • Normaal gewicht: BMI tussen 2 SD onder en 1 SD boven het gemiddelde voor de leeftijd en het geslacht. • Overgewicht: BMI meer dan 1 SD boven het gemiddelde voor de leeftijd en het geslacht. • Obesitas: BMI meer dan 2 SD boven het gemiddelde voor de leeftijd en het geslacht.
EU-14 en EU-13
De EU-14 komt overeen met alle landen die tussen 1995 en 2004 tot de Europese Unie behoorden: België, Denemarken, Duitsland, Finland, Frankrijk, Griekenland, Ierland, Italië, Luxemburg, Nederland, Oostenrijk, Portugal, Spanje en Zweden. We vergelijken de Belgische gezondheidsstatus met die van de EU-14 omdat deze landen vergelijkbare sociaaleconomische omstandigheden hebben.Opmerking: Het Verenigd Koninkrijk is niet opgenomen in deze lijst, aangezien ze de EU verlaten hebben.Door de beschikbaarheid van gegevens zijn cijfers voor Duitsland bij volwassenen en voor Ierland bij kinderen niet beschikbaar. Daarom wordt de EU-13 als referentie gebruikt.
Taille-lengteverhouding (WHtR)
De WHtR wordt berekend door de tailleomtrek te delen door de lengte, waarbij beide maten in dezelfde eenheid worden uitgedrukt (bijvoorbeeld centimeters). Het is een indicator voor abdominale adipositas, die de hoeveelheid buikvet in verhouding tot de lichaamsgrootte weergeeft. De WHtR wordt ingedeeld in drie risiconiveaus: <0,5 (gezonde centrale adipositas), 0,5–<0,6 (verhoogde centrale adipositas geassocieerd met een verhoogd gezondheidsrisico) en ≥0,6 (hoge centrale adipositas geassocieerd met een aanzienlijk verhoogd gezondheidsrisico).
Abdominale adipositas
Ophoping van lichaamsvet rond de buik.
Leeftijdsgestandaardiseerd percentage
Het leeftijdsgestandaardiseerde percentage is een gewogen gemiddelde van de leeftijdsspecifieke percentages, waarbij een externe standaardpopulatie wordt gebruikt. Het is het percentage dat zou worden waargenomen als de onderzochte bevolking de leeftijdsstructuur van de standaardpopulatie had. Deze standaardisatie is noodzakelijk bij het vergelijken van meerdere populaties die verschillen in leeftijdsopbouw.
Meer mannen (36%) dan vrouwen (25%) voldoen aan de aanbeveling.
Inwoners van Vlaanderen (37%) en mensen met tertiair opleidingsniveau (38%) voldoen vaker aan de aanbevelingen.
In 2022 waren jongere adolescenten (11 tot 12 jaar) vaker actief en hadden ze minder kans om op weekdagen meer dan twee uur schermtijd te overschrijden (schermtijdgerelateerd sedentair gedrag) vergeleken met oudere adolescenten.
Minder dan twee op de tien adolescenten (11 tot 18 jaar) deden dagelijks minstens 60 minuten aan matig tot intensieve lichamelijke activiteit in 2022.
In België voldoen meer mannen dan vrouwen aan de aanbevelingen voor lichaamsbeweging tijdens vrije tijd en verplaatsingen
In België deed in 2018 30% van de bevolking van 18 jaar en ouder ten minste 150 minuten aan minstens matige-intensieve fysieke activiteit per week. Meer mannen (36%) dan vrouwen (25%) voldeden aan de aanbevelingen, en dit voor alle leeftijden. De prevalentie was het hoogst in de jongste leeftijdsgroep (47%) en het laagst in de hoogste leeftijdsgroep (12%).
Aandeel van de bevolking van 18 jaar en ouder dat ten minste 150 minuten aan minstens matig-intensieve fysieke activiteit per week tijdens de vrije tijd of bij verplaatsingen uitoefent volgens leeftijd en geslacht, België, 2018 Bron: Gezondheidsenquête, Sciensano [2]
Meer mensen in Vlaanderen halen de aanbevelingen voor lichaamsbeweging tijdens vrije tijd en verplaatsingen
In Vlaanderen voldeden meer mensen aan de aanbevelingen voor lichaamsbeweging (43% van de mannen en 34% van de vrouwen) dan in Brussel (respectievelijk 29% en 18%) en Wallonië (respectievelijk 27% en 15%).
Aandeel van de bevolking van 18 jaar en ouder dat ten minste 150 minuten aan minstens matig-intensieve fysieke activiteit per week tijdens de vrije tijd of bij verplaatsingen uitoefent volgens geslacht en gewest, België, 2018 Bron: Eigen berekeningen op basis van de Gezondheidsenquête, Sciensano [2]
Mensen met een tertiaire opleiding hebben een grotere kans om aan de aanbevelingen te voldoen
Na de standaardisatie op basis van leeftijd voldeden mensen met tertiair onderwijs vaker aan de aanbevelingen (38%) dan mensen met hoger secundair onderwijs (26%), lager secundair onderwijs (22%) en basisonderwijs (12%).
Leeftijdsgecorrigeerd aandeel van de bevolking van 18 jaar en ouder dat ten minste 150 minuten aan minstens matig-intensieve fysieke activiteit per week tijdens de vrije tijd of bij verplaatsingen uitoefent volgens opleidingsniveau, België, 2018 Bron: Eigen berekeningen op basis van de Gezondheidsenquête, Sciensano [2]
3.Lichaamsbeweging bij adolescenten
In 2022 presteerden meer jongens dan meisjes minstens 60 minuten fysieke activiteit per dag
In België waren in 2022 meer jongens dan meisjes van 11 tot 18 jaar minstens 60 minuten fysiek actief met een matige tot hoge intensiteit per dag. Adolescenten van 11 tot 12 jaar haalden deze norm vaker dan oudere leeftijdsgroepen van 13 tot 18 jaar, behalve bij jongens in de Vlaamse Gemeenschap, waar er geen verschil was in gedrag tussen de verschillende leeftijdsgroepen.
Franse Gemeenschap
Vlaamse Gemeenschap
Prevalentie van adolescenten van 11-18 jaar die dagelijks minstens 60 minuten fysieke activiteit van matige tot intensieve intensiteit uitoefenen, naar leeftijd en geslacht, Franse Gemeenschap, 2022 Bron: HBSC Franse Gemeenschap [3]
Prevalentie van adolescenten van 11-18 jaar die dagelijks minstens 60 minuten fysieke activiteit van matige tot intensieve intensiteit uitoefenen, naar leeftijd en geslacht, Vlaamse Gemeenschap, 2022 Bron: HBSC Vlaamse Gemeenschap [4]
In 2022 presteerde een groter percentage adolescenten minstens 60 minuten fysieke activiteit per dag in de Vlaamse gemeenschap
Meer adolescenten in de Vlaamse Gemeenschap (26% van de jongens en 14% van de meisjes) doen dagelijks minstens 60 minuten fysieke activiteit van matige tot intensieve intensiteit, vergeleken met de Franse Gemeenschap (19% van de jongens en 10% van de meisjes).
In 2022 nam het aandeel adolescenten dat de drempel van 60 minuten fysieke activiteit haalde toe in de Vlaamse gemeenschap
Tussen 2014 en 2022 is het aandeel adolescenten dat dagelijks minstens 60 minuten fysieke activiteit van matige tot intensieve intensiteit uitvoert toegenomen in de Vlaamse Gemeenschap, terwijl het afnam in de Franse Gemeenschap.
Jongens
Meisjes
Prevalentie van jongens van 11-18 jaar die dagelijks minstens 60 minuten fysieke activiteit van matige tot intensieve intensiteit uitoefenen, naar gemeenschap, België, 2014-2022 Bron: HBSC Franse Gemeenschap [3] en HBSC Vlaamse Gemeenschap [4]
Prevalentie van meisjes van 11-18 jaar die dagelijks minstens 60 minuten fysieke activiteit van matige tot intensieve intensiteit uitoefenen, naar gemeenschap, België, 2014-2022 Bron: HBSC Franse Gemeenschap [3] en HBSC Vlaamse Gemeenschap [4]
In de Vlaamse gemeenschap behaalden adolescenten uit welgestelde gezinnen in 2022 vaker de drempel van 60 minuten lichaamsbeweging per dag
Volgens het HBSC internationale rapport besteedden adolescenten van 11, 13 en 15 jaar uit gezinnen met een hoge welvaart in de Vlaamse Gemeenschap vaker minstens 60 minuten per dag aan fysieke activiteit. De prevalentie was 1,6 keer hoger bij jongens en 1,9 keer hoger bij meisjes uit gezinnen met een hoge welvaart, vergeleken met adolescenten uit gezinnen met een lage welvaart. In de Franse Gemeenschap werd er geen significant verschil vastgesteld.
Prevalentie van adolescenten van 11, 13 en 15 jaar die dagelijks minstens 60 minuten fysieke activiteit van matige tot intensieve intensiteit uitoefenen, naar geslacht, gemeenschap en welvaart binnen het gezin, België, 2022 Bron: HBSC International Report [5]
In 2022 lag het aandeel adolescenten in de Vlaamse gemeenschap boven het gemiddelde van de EU-14 voor het halen van de drempel van 60 minuten fysieke activiteit per dag
In 2022 voldeed 28% van de 15-jarige jongens in de Vlaamse Gemeenschap aan de aanbeveling voor fysieke activiteit, tegenover een EU-14-gemiddelde van 19%. In de Franse Gemeenschap voldeed slechts 15% van de jongens aan deze aanbeveling, wat lager is dan het EU-14 gemiddelde. Voor meisjes lag de prevalentie in de Vlaamse Gemeenschap op 14%, wat hoger is dan het EU-14-gemiddelde van 9,1%. De Franse Gemeenschap rapporteerde een vergelijkbaar percentage van 8,0%, wat overeenkomt met het EU-14-gemiddelde.
Jongens
Meisjes
Prevalentie van 15-jarige jongens die dagelijks minstens 60 minuten fysieke activiteit van matige tot intensieve intensiteit uitoefenen, per land (EU-14), 2022 Bron: HBSC International Report [5]. EU-14-gemiddelde berekend door de auteurs op basis van het HBSC International Report [5].
Prevalentie van 15-jarige meisjes die dagelijks minstens 60 minuten fysieke activiteit van matige tot intensieve intensiteit uitoefenen, per land (EU-14), 2022 Bron: HBSC International Report [5]. EU-14-gemiddelde berekend door de auteurs op basis van het HBSC International Report [5].
4.Schermtijdgerelateerd sedentair gedrag bij adolescenten
In 2022 rapporteerde bijna elke adolescent meer dan twee uur schermtijd op weekdagen
In 2022 was er geen significant verschil in het dagelijks schermtijdgerelateerd sedentair gedrag tussen jongens en meisjes, met uitzondering van de 11- tot 12-jarigen, waarbij jongens vaker een sedentair gedrag vertoonden dan meisjes. In beide gemeenschappen en voor beide geslachten rapporteerden jongere adolescenten van 11-12 jaar lagere niveaus van schermtijdgerelateerd sedentair gedrag dan oudere leeftijdsgroepen.
In de Franse Gemeenschap was internetgebruik de meest voorkomende schermgerelateerde activiteit, met 52% van de jongens en 61% van de meisjes die op weekdagen meer dan twee uur aan deze activiteit besteedden. In de Vlaamse Gemeenschap was het spelen van videogames de meest voorkomende schermgerelateerde activiteit, met 34% van de jongens en 23% van de meisjes die op weekdagen meer dan twee uur aan deze activiteit besteedden.
Franse Gemeenschap
Vlaamse Gemeenschap
Prevalentie van adolescenten van 11-18 jaar die dagelijks meer dan 2 uur besteden aan schermtijdgerelateerde zittende activiteiten op weekdagen, naar leeftijd en geslacht, Franse Gemeenschap, 2022 Bron: HBSC Franse Gemeenschap [3]
Prevalentie van adolescenten van 11-18 jaar die dagelijks meer dan 2 uur besteden aan schermtijdgerelateerde zittende activiteiten op weekdagen, naar leeftijd en geslacht, Vlaamse Gemeenschap, 2022 Bron: HBSC Vlaamse Gemeenschap [4]
In 2022 brachten jongens uit de Franse Gemeenschap vaker meer dan twee uur per dag door met schermgerelateerde sedentair gedrag dan jongens uit de Vlaamse Gemeenschap
Op weekdagen overschreed 94% van de jongens in de Franse Gemeenschap de grens van twee uur schermtijd, tegenover 91% in de Vlaamse Gemeenschap. Bij meisjes was de prevalentie vergelijkbaar in beide gemeenschappen, met 92% in de Franse Gemeenschap en 91% in de Vlaamse Gemeenschap.
Het aandeel adolescenten met schermtijdgerelateerd sedentair gedrag is over de tijd gestegen
Tussen 2014 en 2022 is het aandeel adolescenten dat meer dan 2 uur per dag schermtijdgerelateerd sedentair gedrag vertoont op weekdagen toegenomen voor beide geslachten en in beide gemeenschappen. In 2022 lag de prevalentie 1,1 tot 1,2 keer hoger dan in 2014.
Jongens
Meisjes
Prevalentie van jongens van 11-18 jaar die dagelijks meer dan 2 uur besteden aan schermtijdgerelateerde zittende activiteiten op weekdagen, naar gemeenschap, België, 2014-2022 Bron: HBSC Franse Gemeenschap [3] en HBSC Vlaamse Gemeenschap [4]
Prevalentie van meisjes van 11-18 jaar die dagelijks meer dan 2 uur besteden aan schermtijdgerelateerde zittende activiteiten op weekdagen, naar gemeenschap, België, 2014-2022 Bron: >HBSC Franse Gemeenschap en HBSC Vlaamse Gemeenschap [4]
Gebrek aan fysieke activiteit is een belangrijke risicofactor voor morbiditeit en mortaliteit door verschillende chronische aandoeningen, waaronder cardiovasculaire ziekten, kanker en diabetes. Regelmatige fysieke activiteit die aan voldoende drempels voldoet, biedt daarentegen aanzienlijke gezondheidsvoordelen. De Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) raadt aan dat volwassenen van 18-64 jaar minstens 150 minuten matig intensieve fysieke activiteit per week doen [1].
Er bestaat momenteel geen consensus over hoe fysieke activiteitsniveaus op basis van zelfgerapporteerde enquêtes te schatten. Het gebruik van verschillende instrumenten en drempelwaarden voor classificatie bemoeilijkt internationale vergelijkingen. Van 2001 tot 2013 werd in de Belgische gezondheidsenquête (HIS) fysieke activiteit gemeten met de korte versie van de International Physical Activity Questionnaire (IPAQ). Sinds 2018 wordt de EHIS-PAQ vragenlijst gebruikt, zoals aanbevolen door de European Health Interview Survey (EHIS), wat de internationale vergelijkbaarheid verbetert maar trendanalyses over langere tijd beperkt [2].
In dit rapport evalueren we fysieke activiteit bij volwassenen op basis van het aandeel volwassenen dat voldoet aan de WHO-richtlijn van minstens 150 minuten per week matig intensieve lichamelijke activiteit, gebaseerd op zelfgerapporteerde gegevens uit de Belgische gezondheidsenquête (HIS) [2].
De fysieke activiteit bij adolescenten wordt geëvalueerd aan de hand van het aandeel 11- tot 18-jarigen dat voldoet aan de WHO-aanbeveling van 2010 om dagelijks minstens 60 minuten fysieke activiteit van matige tot intensieve intensiteit te doen, op basis van zelfgerapporteerde gegevens uit de Health Behavior in School-aged Children (HBSC) enquête [3-4]. In 2020 actualiseerde de WHO haar aanbevelingen met een frequentiecriterium: adolescenten zouden naast de dagelijkse tijdsduur ook minstens drie dagen per week moeten deelnemen aan intensieve activiteiten en spier- en botversterkende oefeningen [6]. De huidige HBSC-vragenlijst maakt het echter niet mogelijk deze nieuwe aanbevelingen te evalueren.
De HBSC-enquête verzamelt gegevens via vragenlijsten die door leerlingen worden ingevuld, afkomstig uit een steekproef van scholen die willekeurig geselecteerd zijn uit de voltijdse onderwijsinstellingen. De enquêtes verschaffen informatie over adolescenten van 11 tot 18 jaar. De gegevens die voor de Franse Gemeenschap worden gebruikt, betreffen leerlingen uit Wallonië en het Brussels Hoofdstedelijk Gewest, terwijl de Vlaamse Gemeenschap alleen scholen uit Vlaanderen omvat en niet die uit het Brussels Hoofdstedelijk Gewest [4-5]. Voor het internationale niveau en de sociaaleconomische verschillen worden gegevens gebruikt uit de meest recente internationale rapporten van de Wereldgezondheidsorganisatie [6]. De indicatoren werden geëvalueerd bij adolescenten van 11, 13 en 15 jaar.
Definities
Voor leeftijd gestandaardiseerde prevalentie
Aangezien levensstijl sterk worden beïnvloed door leeftijd, moeten vergelijkingen tussen regio's en opleidingsniveaus worden gestandaardiseerd voor leeftijd volgens een standaardpopulatie, zodat het effect van leeftijd uit de grafieken en berkeningen wordt gefilterd.
EHIS-PAQ vragenlijst - volwassenen
De EHIS-PAQ is een domeinspecifieke vragenlijst voor lichaamsbeweging, samengesteld uit acht vragen. Het houdt rekening met fysieke activiteit gerelateerd aan werk, verplaatsingen, en vrije tijd. De EHIS-PAQ is getest in verschillende regio's en culturele omgevingen in Europa. Hiermee kan de door de WHO gedefinieerde aanbeveling voor gezondheidsbevorderende lichaamsbeweging worden geschat.
Gedurende de hele week ten minste 150 minuten minstens matige tot intensieve fysieke activiteit tijdens de vrije tijd of bij verplaatsingen leveren - volwassenen
Om deze indicator in de Belgische gezondheidsenquête te berekenen, werden aan de deelnemers drie vragen gesteld om de tijd te beoordelen die ze besteden aan verplaatsingen te fiets en aan vrijetijdsactiviteiten.
Gedurende de dag ten minste 60 minuten matige tot intensieve fysieke activiteit leveren - adolescenten
In de HBSC-enquête wordt aan adolescenten gevraagd op hoeveel dagen in de afgelopen week ze minimaal 60 minuten per dag fysiek actief waren.
In de HBSC-enquête werden drie vragen gesteld om de tijd in te schatten die adolescenten besteden aan tv-kijken, gamen, computergebruik en social media tijdens de vrije tijd op weekdagen. Meer dan twee uur per dag wordt beschouwd als schermtijdgerelateerd sedentair gedrag.
Welvaart binnen het gezin - adolescenten
De HBSC maakt gebruik van de Family Affluence Scale (FAS), die jongeren bevraagt over materiële bezittingen in het huishouden. De HBSC-enquête gebruikte een zes-item beoordeling van gangbare materiële bezittingen of activiteiten, waaronder het bezit van een gezinsauto, het aantal slaapkamers en badkamers/douchekamers in het huis, buitenlandse vakanties, en het bezit van een computer en vaatwasser. De lage en hoge welvaartsgroepen vertegenwoordigen respectievelijk de laagste 20% en hoogste 20% binnen elke gemeenschap. De welvaart binnen het gezin geeft de prevalentie (of gemiddelde score) van de indicatoren weer bij adolescenten uit de 20 % rijkste huishoudens in beide gemeenschappen, in vergelijking met de 20 % minst welvarende huishoudens [5].
EU-14 - adolescenten
De EU-14 omvat alle landen die tussen 1995 en 2022 lid waren van de Europese Unie: Oostenrijk, België, Denemarken (zonder Groenland), Finland, Frankrijk, Duitsland, Griekenland, Ierland, Italië, Luxemburg, Nederland, Portugal, Spanje en Zweden. We vergelijken de gezondheidstoestand van België met die van de EU-14 in plaats van de EU-27, omdat deze historische samenstelling meer sociaaleconomische gelijkenissen vertoont dan de EU-27. Vanaf 2020 vergelijken we gegevens tussen 14 landen, waarbij het Verenigd Koninkrijk is uitgesloten omdat het geen lid meer is van de Europese Unie.
Dienst voor Gezondheidsinformatie, Promotie en Educatie, Université libre de Bruxelles. 2022. Health Behaviour in School-aged Children (HBSC)-enquête in de Franse Gemeenschap, gefinancierd door het Office de la Naissance et de l’Enfance (ONE), het Waalse Gewest (AVIQ) en het Brussels Hoofdstedelijk Gewest (Cocof). http://sipes.ulb.ac.be/
Onderzoeksgroep Gezondheidspromotie van de Universiteit Gent (UGent). 2022. De Health Behaviour in School-aged Children (HBSC)-studie in de Vlaamse Gemeenschap, onder coördinatie van het Regionaal Kantoor van de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) voor Europa, gefinancierd door het Vlaams Agentschap Zorg en Gezondheid. http://www.jongeren-en-gezondheid.ugent.be/
Het Belgisch voedingspatroon wordt gekenmerkt door een excessieve consumptie van rood vlees, bereid vlees en gesuikerde dranken, en door een onvoldoende consumptie van fruit, groenten, noten en zaden, melk, eieren en vis. Het voedingspatroon is slechts weinig veranderd in de tijd.
In 2018 consumeerde slechts 12,7% van de bevolking van 6 jaar en ouder de dagelijks aanbevolen hoeveelheid groenten en fruit (minimaal 5 porties).
In 2018 dronk 20,4% van de bevolking dagelijks suikerhoudende dranken; 4,1% dronk dagelijks zelfs een liter of meer.
Vrouwen, ouderen, mensen met een tertiaire opleiding en mensen die in Brussel wonen, hebben betere voedingsgewoonten.
2.Achtergrond
De kwaliteit van het voedingspatroon is een belangrijke factor voor de gezondheid en ziektelast. Een gezond voedingspatroon helpt niet-overdraagbare ziekten zoals diabetes, kanker, hartziekten en beroerte te voorkomen [1]. Aanbevelingen zijn vastgesteld op internationale [2] en nationale [3,4] niveaus.
In België zijn voedingsconsumptiegegevens beschikbaar uit twee nationale voedselconsumptiepeilingen (VCP) uitgevoerd in 2004 en 2014 [5-7]. Verdere informatie over de voedingsgewoonten is beschikbaar in de Belgische Gezondheidsenquêtes uitgevoerd in 2001, 2004, 2013, 2018 [8]. De gegevens van de VCP werden verkregen met de 24-uurs recall methode, terwijl de Gezondheidsenquête peilt naar zelfgerapporteerde gebruikelijke eetgewoonten, die echter meer vatbaar zijn voor vertekeningen gelinkt aan foutieve herinneringen en foutieve inschatting van de geconsumeerde hoeveelheden.
In dit rapport presenteren we de consumptiepatronen afgeleid van de VCP, alsook twee aanvullende indicatoren uit de Gezondheidsenquête:
De consumptiepatronen voor 9 voedselgroepen (groenten, noten en zaden, melk, fruit, eieren, vis, rood vlees, met suiker gezoete dranken, vleeswaren) worden vergeleken met internationale aanbevelingen, en dit voor 2004 en 2014 [2].
Het deel van de bevolking van 6 jaar en ouder dat de dagelijks aanbevolen hoeveelheid groenten en fruit consumeert (nl. minimaal 5 porties). Groenten en fruit zijn voedingsmiddelen met een lage energiedichtheid en zijn belangrijke bronnen van voedingsvezels, vitamines en mineralen. Een hoge consumptie van groenten en fruit is significant geassocieerd met een afname van het risico op coronaire hartziekten, beroertes en obesitas [9]. De WHO beveelt een dagelijkse consumptie aan van 400 gram groenten en fruit (d.w.z. 5 porties) [10].
Het deel van de bevolking dat dagelijks suikerhoudende dranken drinkt (geen "dieetdranken") en degenen die dagelijks ten minste 1 liter suikerhoudende dranken (geen "dieetdranken") drinken. Een hoge inname van vrije suikers, vooral in de vorm van met suiker gezoete dranken, wordt geassocieerd met slechte voedingsgewoonten, ongezonde gewichtstoename, het risico op tandcariës en andere NCD's [1,9]. De WHO beveelt ten sterkste aan de inname van vrije suikers te beperken tot minder dan 10% van het totale energieverbruik gedurende de gehele levensloop [11]. Met betrekking tot deze richtlijn moet de consumptie van met suiker gezoete dranken worden vermeden.
3.Algemeen consumptiepatroon
Het Belgische voedingspatroon wordt gekarakteriseerd door een excessieve consumptie van rood vlees, bewerkt vlees en gesuikerde dranken en door een onvoldoende consumptie van fruit, groenten, noten en zaden, melk, eieren en vis. Algemeen is het voedingspatroon tussen 2004 en 2014 slechts weinig verbeterd. Voor de consumptie van rood vlees werd echter een verbetering vastgesteld, met een daling van het aandeel van de overmatige consumptie van 59% tot 36%.
Proportie van de populatie met consumptieniveau boven en onder de nationale en internationale aanbevelingen, volgens voedingsgroep en volgens jaar, België, 2004-2014 Bron: Voedselconsumptiepeiling, Sciensano [7]
4.Consumptie van fruit en groenten
Toestand in 2018
België
In 2018 consumeerde 12,7% van de bevolking van 6 jaar en ouder de dagelijks aanbevolen hoeveelheid groenten en fruit (nl. minimaal 5 porties). Meer vrouwen (15,6%) dan mannen (9,8%) consumeerden de aanbevolen hoeveelheid. Kinderen en jongvolwassenen voldeden minder vaak aan de aanbevelingen dan volwassenen van middelbare leeftijd en ouder.
Aandeel van de bevolking van 6 jaar en ouder dat dagelijks de aanbevolen hoeveelheid groenten en fruit consumeert (minstens 5 porties), volgens leeftijd en geslacht, België, 2018 Bron: Gezondheidsenquête, Sciensano [8]
Regionale verschillen
Bij zowel mannen en bij vrouwen voldeden, na standaardisatie voor leeftijd, meer mensen aan de aanbevelingen voor de dagelijkse consumptie van groenten en fruit in Brussel (13,3% bij mannen en 19,2% bij vrouwen) en Wallonië (12,5% en 18,0%) dan in Vlaanderen (8,7% en 14,7%).
Leeftijdgestandaardiseerde prevalentie van de bevolking van 6 jaar en ouder die dagelijks de aanbevolen hoeveelheid groenten en fruit consumeert (minstens 5 porties), volgens geslacht en gewest, België, 2018 Bron: Eigen berekeningen op basis van de Gezondheidsenquête, Sciensano [8]
Sociaaleconomische verschillen
De sociaaleconomische positie heeft een sterke invloed op de waarschijnlijkheid dat wordt voldaan aan de aanbevelingen met betrekking tot de consumptie van groenten en fruit (minimaal 5 porties). Bijna drie keer zoveel mensen met een tertiaire opleiding (18,0%) voldoen aan de aanbevelingen dan de groep met het laagste opleidingsniveau (6,3%). Ook mensen met een middelbare opleiding (9,2% tot 9,9%) voldoen bijna twee keer minder aan de aanbevelingen dan mensen met een tertiaire opleiding.
Leeftijdgestandaardiseerde prevalentie van de bevolking van 6 jaar en ouder die dagelijks de aanbevolen hoeveelheid groenten en fruit consumeert (minstens 5 porties), volgens opleidingsniveau, België, 2018 Bron: Eigen berekeningen op basis van de Gezondheidsenquête, Sciensano [8]
Internationale vergelijking
De consumptie van fruit en groenten (minimaal 5 porties per dag) was in 2019 in België lager dan het EU-15-gemiddelde, zowel voor mannen (11,8% vs 13,6%) als voor vrouwen (18,2% vs 19,9%).
Mannen
Vrouwen
Prevalentie van mannen van 15 jaar en ouder die dagelijks de aanbevolen hoeveelheid groenten en fruit consumeert (minstens 5 porties), per land van residentie EU-15, 2019 Bron: Eurostat [12]
Prevalentie van mannen van 15 jaar en ouder die dagelijks de aanbevolen hoeveelheid groenten en fruit consumeert (minstens 5 porties), per land van residentie EU-15, 2019 Bron: Eurostat [12]
5.Consumptie van gesuikerde dranken
Toestand in 2018
België
In 2018 dronk 20,4% van de bevolking dagelijks suikerhoudende dranken; 4,1% van de bevolking dronk zelfs minstens 1 liter of meer per dag. Meer mannen (24,9%) dan vrouwen (16%) dronken dagelijks suikerhoudende dranken. De prevalentie van dagelijkse consumptie was hoger bij mensen van 15-24 jaar en 25-34 jaar (respectievelijk 29,2% en 28,6%) en nam af bij oudere leeftijdsgroepen.
Aandeel van de bevolking dat dagelijks suikerhoudende dranken (geen "dieetdranken") drinkt, volgens leeftijd en geslacht, België, 2018 Bron: Gezondheidsenquête, Sciensano [8]
Regionale verschillen
De prevalentie van de bevolking die dagelijks suikerhoudende dranken drinkt, is 16,3% in Brussel, 20,1% in Vlaanderen en 22,9% in Wallonië.
Trends
België
In 2018 waren er minder mensen die suikerhoudende dranken dronken (20,4%) dan in 2013 (25,5%). Deze trend werd zowel bij mannen (afnemend van 30,2% in 2013 tot 24,9% in 2018) als bij vrouwen (van 21,1% tot 16%) waargenomen.
Mannen
Vrouwen
Leeftijdgestandaardiseerde prevalentie van mannen die dagelijks suikerhoudende dranken drinken (geen "dieetdranken"), per gewest, België, 2013-2018 Bron: Eigen berekeningen op basis van de Gezondheidsenquête, Sciensano [8]
Leeftijdgestandaardiseerde prevalentie van vrouwen die dagelijks suikerhoudende dranken drinken (geen "dieetdranken"), volgens gewest, België, 2013-2018 Bron: Eigen berekeningen op basis van de Gezondheidsenquête, Sciensano [8]
Regionale verschillen
Na standaardisatie voor leeftijd werd in de drie gewesten dezelfde dalende trend waargenomen.
Sociaaleconomische verschillen
Op basis van leeftijdgestandaardiseerde prevalentie, drinken mensen met een tertiaire opleiding minder vaak dagelijks suikerhoudende dranken dan mensen met een lager opleidingsniveau.
Leeftijdgestandaardiseerde prevalentie van de bevolking die dagelijks suikerhoudende dranken drinkt (geen "dieetdranken"), volgens opleidingsniveau, België, 2018 Bron: Eigen berekeningen op basis van de Gezondheidsenquête, Sciensano [8]
Aangezien leefstijlfactoren sterk worden beïnvloed door leeftijd, moeten vergelijkingen tussen gewesten en opleidingsniveaus worden gestandaardiseerd volgens leeftijd om een vergelijkbare leeftijdsstructuur te bekomen.
Referenties
Amine EK, Baba NH, Belhadj M, Deurenberg-Yap M, Djazayery A, Forrestre T, et al. Diet, nutrition and the prevention of chronic diseases. World Health Organization; 2003.
GBD 2017 Risk Factor Collaborators. Global, regional, and national comparative risk assessment of 84 behavioural, environmental and occupational, and metabolic risks or clusters of risks for 195 countries and territories, 1990-2017: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2017. Lancet. 2018.
Vanhauwaert E. De actieve voedingsdriehoek: een praktische voedings- en beweeggids. Brussel; 2012 p. 1-108.
De Ridder K, Bel S, Brocatus L, Lebacq T, Ost C, Teppers E. La consommation alimentaire. Résumé des principaux résultats. In: Teppers E, Tafforeau J, editors. Bruxelles: WIV-ISP; 2016.
Debacker N, Cox B, Temme L, Huybrechts I, Van Oyen H. De Belgische voedselconsumptiepeiling 2004: voedingsgewoonten van de Belgische bevolking ouder dan 15 jaar. Wetenschappelijk Instituut Volksgezondheid; 2007.
EFSA Panel on Dietetic Products, Nutrition, and Allergies (NDA). Scientific opinion on principles for deriving and applying dietary reference values. 2010.
World Health Organization. Diet, nutrition, and the prevention of chronic diseases. Report of a WHO Study Group. Geneva: World Health Organization;1990.
World Health Organization. Guideline: sugars intake for adults and children. Geneva: World Health Organization; 2015.