Select your language

Andere informatie en diensten van de overheid : www.belgium.be  Logo Belgium

1. Kernboodschappen

  • In 2023 bleven tumoren de belangrijkste oorzaak van vroegtijdige sterfte.
  • In 2023 was longkanker in België bij zowel mannen als vrouwen de belangrijkste specifieke oorzaak van vroegtijdige sterfte.
  • Tussen 2013 en 2023 daalden de vroegtijdige sterftecijfers voor de meeste oorzaken, behalve voor onbekende oorzaken bij zowel mannen als vrouwen en voor chronische obstructieve longziekte (COPD) bij vrouwen; voor deze oorzaken namen de cijfers toe.

2. Vroegtijdige doodsoorzaken - België

Tumoren zijn de belangrijkste groep oorzaken van vroegtijdige sterfte

De belangrijkste groepen oorzaken van vroegtijdige sterfte (vóór de leeftijd van 75 jaar) zijn tumoren, hart- en vaatziekten en uitwendige oorzaken. 

In 2023 was het aandeel tumoren onder alle vroegtijdige sterfgevallen groter bij vrouwen dan bij mannen (41% bij vrouwen tegenover 33% bij mannen). Ook respiratoire aandoeningen kwamen vaker voor bij vrouwen  (9,6% bij vrouwen tegenover 8,1% bij mannen). 

Omgekeerd was het aandeel hart-en vaatziekten groter bij mannen dan bij vrouwen (18% tegenover 13%). Dat gold ook voor uitwendige oorzaken (12% tegenover 8%). 

Verdeling van vroegtijdige doodsoorzaken (volgens ICD-10-hoofdstuk) naar geslacht naar leeftijd gestandaardiseerd sterftecijfer*, België, 2023
Eigen berekeningen op basis van de gegevens van Statbel
(*) met de Europese standaardpopulatie 2010 als referentie

Longkanker, onbekende oorzaken en coronaire hartziekten zijn de belangrijkste oorzaken van vroegtijdige sterftein de drie gewesten

Op basis van de naar leeftijd gestandaardiseerde vroegtijdige sterftecijfers zijn de drie belangrijkste specifieke oorzaken van vroegtijdige sterftein België, voor mannen en vrouwen samen, longkanker, onbekende oorzaken en coronaire hartziekten. 

De naar leeftijd gestandaardiseerde vroegtijdige sterftecijfers liggen over het algemeen hoger bij mannen dan bij vrouwen. Bij mannen zijn longkanker, coronaire hartziekten en onbekende oorzaken de meest voorkomende oorzaken van vroegtijdige sterfte. Bij vrouwen gaat het om longkanker, borstkanker en COPD. Zelfdoding en zelfbeschadiging staat bij mannen op de zesde plaats van specifieke vroegtijdige doodsoorzaken, maar komt bij vrouwen niet in de top tien voor. Hoewel meer vrouwen aan zelfdoding denken en een poging ondernemen, overlijden meer mannen door zelfdoding (Zelfmoordgedrag - Naar een gezond België). Coronaire hartziekten staan bij mannen bovendien op de tweede plaats, terwijl ze bij vrouwen de tiende oorzaak van vroegtijdige sterfte zijn. 

De regionale patronen zijn grotendeels vergelijkbaar, maar er zijn enkele verschillen. Bij mannen is de rangschikking van de tien belangrijkste vroegtijdige doodsoorzaken in de drie gewesten identiek. In het Vlaamse en het Waalse Gewest is longkanker de belangrijkste vroegtijdige doodsoorzaak bij mannen. Daarna volgen onebkende oorzaken en coronaire hartziekten in het Vlaamse Gewest, en coronaire hartziekten en onbekende oorzaken in het Waalse Gewest. In het Brusselse Hoofdstedelijke Gewest staan onbekende oorzaken op de eerste plaats. Dit kan gedeeltelijk worden verklaard door de internationale samenstelling van de Brusselse bevolking: overlijdens van Belgische inwoners in het buitenland worden vaak als onbekende oorzaak geregistreerd wanneer er geen overlijdensakte beschikbaar is.

In het Vlaamse en het Waalse Gewest is longkanker opnieuw de belangrijkste vroegtijdige doodsoorzaak bij vrouwen. Daarna volgen borstkanker en COPD in het Vlaamse Gewest, en COPD en borstkanker in het Waalse Gewest. In het Brusselse Hoofdstedelijke Gewest staan onbekende oorzaken op de eerste plaats, voor longkanker, borstkanker en COPD. 

  • Mannen
  • Vrouwen
  • Totaal

Rangorde van de belangrijkste oorzaken van vroegtijdige sterfte (jonger dan 75 jaar) bij mannen, naar leeftijd gestandaardiseerd* vroegtijdig sterftecijfer, volgens gewest van woonplaats, 2023
Bron: Eigen berekeningen op basis van het databestand sterftecertificaten van Statbel
(*) met de Europese standaardpopulatie 2010 als referentie




Rangorde van de belangrijkste oorzaken van vroegtijdige sterfte (jonger dan 75 jaar) bij vrouwen, naar leeftijd gestandaardiseerd* vroegtijdig sterftecijfer, volgens gewest van woonplaats, 2023
Bron: Eigen berekeningen op basis van het databestand sterftecertificaten van Statbel
(*) met de Europese standaardpopulatie 2010 als referentie




Rangorde van de belangrijkste oorzaken van vroegtijdige sterfte (jonger dan 75 jaar), naar leeftijd gestandaardiseerd* vroegtijdig sterftecijfer, volgens gewest van woonplaats, 2023
Bron: Eigen berekeningen op basis van het databestand sterftecertificaten van Statbel
(*) met de Europese standaardpopulatie 2010 als referentie




Wanneer de oorzaken worden gerangschikt volgens het aantal verloren potentiële levensjaren (PYLL), ziet de rangschikking er anders uit. Deze maat houdt rekening met de leeftijd bij overlijden en kent meer gewicht toe aan overlijdens op jongere leeftijd. In België zijn zelfdoding en zelfbeschadiging samen de belangrijkste specifieke vroegtijdige doodsoorzaak, gevolgd door onbekende oorzaken en longkanker. 

Bij mannen leveren zelfdoding en zelfbeschadiging een bijzonder grote bijdrage aan het aantal verloren potentiële levensjaren, wat het grote effect weerspiegelt van overlijdens op jongere leeftijd. Bij vrouwen dragen kanker gerelateerde doodsoorzaken, vooral borst- en longkanker, sterker bij. Onbekende oorzaken behoren voor beide geslachten eveneens tot de belangrijkste oorzaken van vroegtijdige sterfte.

De belangrijkste oorzaken van verloren potentiële levensjaren zijn in grote lijnen vergelijkbaar in de drie gewesten, al verschilt hun relatieve belang. In het Vlaamse en het Waalse Gewest behoren zelfdoding en zelfbeschadiging, onbekende oorzaken en longkanker tot de belangrijkste vroegtijdige doodsoorzaken bij mannen. In het Brusselse Hoofdstedelijk gewest staan onbekende oorzaken op de eerste plaats, gevolgd door coronaire hartziekten en longkanker. Bij vrouwen zijn de regionale verschillen groter. Borstkanker draagt in alle gewesten sterk bij aan het aantal verloren potentiële levensjaren, terwijl longkanker vooral in het Waalse Gewest een grote impact heeft. Bij beide geslachten dragen onbekende oorzaken in het Brusselse Hoofdstedelijke Gewest sterker bij dan in de andere gewesten.

  • Men
  • Women
  • Totaal

Rangorde van de belangrijkste oorzaken van vroegtijdige sterfte (jonger dan 75 jaar) bij mannen, volgens leeftijd gestandaardiseerde* Verloren Potentiële Levensjaren, volgens gewest van woonplaats, 2023
Bron: Eigen berekeningen op basis van het databestand sterftecertificaten van Statbel
(*) met de Europese standaardpopulatie 2010 als referentie




Rangorde van de belangrijkste oorzaken van vroegtijdige sterfte (jonger dan 75 jaar) bij vrouwen, volgens leeftijd gestandaardiseerde* Verloren Potentiële Levensjaren, volgens gewest van woonplaats, 2023
Bron: Eigen berekeningen op basis van het databestand sterftecertificaten van Statbel
(*) met de Europese standaardpopulatie 2010 als referentie






Rangorde van de belangrijkste oorzaken van vroegtijdige sterfte (jonger dan 75 jaar), volgens leeftijd gestandaardiseerde* Verloren Potentiële Levensjaren, volgens gewest van woonplaats, 2023
Bron: Eigen berekeningen op basis van het databestand sterftecertificaten van Statbel
(*) met de Europese standaardpopulatie 2010 als referentie




Positieve trends bij de belangrijkste oorzaken van vroegtijdige sterfte, maar enkele aandachtspunten blijven bestaan voor vrouwen

Op basis van de naar leeftijd gestandaardiseerde vroegtijdige sterftecijfers was longkanker in 2023 bij zowel mannen als vrouwen de belangrijkste oorzaak van vroegtijdige sterfte. De cijfers voor de meeste oorzaken dalen over de tijd (of blijven minstens stabiel), maar er zijn enkele uitzonderinn. 

De cijfers voor vroegtijdige sterfte door longkanker zijn bij mannen aanzienlijk gedaald (een daling van 40% tussen 2013 en 2023). Bij vrouwen nam de vroegtijdige sterfte door longkanker daarentegen sterk toe (een stijging van 60% tussen 2000 en 2015), waarna ze stabiliseerde.

Tussen 2013 en 2023 nam het aantal vroegtijdige sterfgevallen dat aan onbekende oorzaken werd toegeschreven sterk toe bij zowel mannen (47%) als vrouwen (76%).

In dezelfde periode steeg de vroegtijdige sterfte door COPD bij vrouwen met 23%.

  • Mannen
  • Vrouwen
  • Totaal

Rangorde van de belangrijkste oorzaken van vroegtijdige sterfte (een overlijden voor de leeftijd van 75 jaar) bij mannen, naar leeftijd gestandaardiseerd* vroegtijdig sterftecijfer, België, 2023
Bron: Eigen berekeningen op basis van het databestand sterftecertificaten van Statbel
(*) met de Europese standaardpopulatie 2010 als referentie

Rangorde van de belangrijkste oorzaken van vroegtijdige sterfte (een overlijden voor de leeftijd van 75 jaar) bij vrouwen, naar leeftijd gestandaardiseerd* vroegtijdig sterftecijfer, België, 2023
Bron: Eigen berekeningen op basis van het databestand sterftecertificaten van Statbel
(*) met de Europese standaardpopulatie 2010 als referentie

Rangorde van de belangrijkste oorzaken van vroegtijdige sterfte (een overlijden voor de leeftijd van 75 jaar), naar leeftijd gestandaardiseerd* vroegtijdig sterftecijfer, België, 2023
Bron: Eigen berekeningen op basis van het databestand sterftecertificaten van Statbel
(*) met de Europese standaardpopulatie 2010 als referentie

3. Meer informatie

Bekijk de metadata voor deze indicator

Statbel: Doodsoorzaken

Mortaliteit | sciensano.be

WHO: ICD-10

Achtergrond

De doodsoorzaken zijn geclassificeerd volgens de Internationale Classificatie van Ziekten, 10de editie (ICD-10) [2]. In dit rapport wordt sterfte geanalyseerd op basis van de onderliggende doodsoorzaak, zoals aangegeven op de overlijdensakte. De onderliggende doodsoorzaak wordt in de regel verkozen boven de onmiddellijke en de bijdragende doodsoorzaken voor sterftestatistieken, omdat vanuit een volksgezondheidsperspectief het doel is om de keten van gebeurtenissen die tot de dood leiden te doorbreken en de onderliggende oorzaak te voorkomen [1].

In een eerste stap worden de oorzaken van vroegtijdige sterfte beschreven volgens de voornaamste ICD-10-hoofdstukken. Deze zijn gebaseerd op de eerste letter van de ICD-10 code. In een tweede stap worden de 10 belangrijkste specifieke oorzaken voor vroegtijdige sterfte gerangschikt volgens de sterftecijfers voor België en per gewest.

Vroegtijdige sterfte verwijst naar sterfte op elke leeftijd die lager ligt dan de levensverwachting. In dit rapport wordt de vroegtijdige sterfte vóór de leeftijd van 75 jaar beschouwd. De meeste oorzaken van vroegtijdige sterfte zijn vermijdbaar door acties op het gebied van het gezondheidszorgsysteem en het gezondheidsbeleid. Het verminderen van vroegtijdige sterfte is een belangrijke doelstelling van de volksgezondheid. De rangschikking van de oorzaken van vroegtijdige sterfte is bijgevolg een zeer belangrijk instrument om prioriteiten voor het gezondheidsbeleid te kunnen vaststellen.

De vroegtijdige sterfte naar oorzaak kan worden gemeten met behulp van:

  • Vroegtijdige sterftecijfers, die de frequentie van sterfgevallen voor de leeftijd van 75 meten als gevolg van een specifieke aandoening, per 100.000 mensen jonger dan 75. Deze indicator maakt het mogelijk om de frequentie van verschillende doodsoorzaken te vergelijken.
  • Verloren Potentiële Levensjaren (PYLL), waarbij rekening wordt gehouden met zowel de frequentie als de leeftijd van overlijden, en die bij weging van de sterfte in functie van de leeftijd een groter gewicht kent aan sterfte op jongere leeftijd. PYLL maken het bijgevolg mogelijk om doodsoorzaken te vergelijken naar gelang hun belasting in termen van verloren levensjaren [2].

Het belang van de oorzaken van vroegtijdige sterfte kan worden uitgedrukt in sterftecijfers, die alleen de frequentie van de oorzaak weergeven, of in PYLL, die de last in termen van verloren levensjaren weergeven. Bij de rangschikking op basis van PYLL worden uitwendige oorzaken hoger gerangschikt dan bij de rangschikking op basis van sterftecijfers, omdat externe oorzaken gewoonlijk op jongere leeftijd optreden dan sterfgevallen ten gevolge van chronische aandoeningen.

Definities

Internationale classificatie van ziekten (ICD-10)
De Internationale Classificatie van Ziekten is een internationaal coderingssysteem voor ziekten en voor een zeer grote verscheidenheid aan tekenen, symptomen, letsels, vergiftigingen, sociale omstandigheden en externe oorzaken van letsel of ziekte.
Tumoren
In ICD-10 ook neoplasmata genoemd. De groep neoplasmata omvat 95% kwaadaardige neoplasmata (of kankers); de overige 5% bestaat uit tumoren met goedaardig of onbepaalde aard.
Uitwendige oorzaken
Uitwendige oorzaken verwijzen naar overlijdens als gevolg van onopzettelijke letsels (ongevallen), moord, zelfdoding en andere externe factoren, zoals medische fouten, complicaties van medische of chirurgische zorg, of oorzaken met onbepaalde intentie.
Overige
De categorie ‘Overige’ omvat: aandoeningen van het bewegingsapparaat en het bindweefsel, aandoeningen van het bloed en de bloedvormende organen en bepaalde aandoeningen van het immuunsysteem, aandoeningen van de huid en het onderhuidse weefsel, aangeboren misvormingen en chromosomale afwijkingen, bepaalde aandoeningen die hun oorsprong vinden in de perinatale periode, complicaties van zwangerschap, bevalling en kraambed.
Leeftijd gestandaardiseerd sterftecijfer
Het naar leeftijd gestandaardiseerde cijfer is een gewogen gemiddelde van de leeftijdsspecifieke cijfers, berekend met een externe standaardpopulatie. Het is het cijfer dat zou worden waargenomen als de onderzochte bevolking dezelfde leeftijdsopbouw had als de standaardpopulatie. Deze standaardisatie is noodzakelijk om populaties met een verschillende leeftijdsopbouw te vergelijken.
Vroegtijdig sterftecijfer
Het vroegtijdige sterftecijfer wordt hier gedefinieerd als sterfgevallen vóór de leeftijd van 75 jaar. Het leeftijd gestandaardiseerd vroegtijdige sterftecijfer wordt berekend als het gewogen gemiddelde van leeftijdsspecifieke sterftecijfers voor de leeftijd van 75 jaar.
Overige hartaandoeningen
Deze categorie omvat alle hartziekten behalve coronaire hartziekten. Het gaat voornamelijk om hartfalen, atriumfibrilleren en -flutter, hartstilstand, complicaties en onnauwkeurig omschreven hartziekten, en andere hartritmestoornissen.
Onbekende oorzaken
Onbekende en niet-gespecificeerde doodsoorzaken bestaan voornamelijk uit onbekende sterfteoorzaken (R99). In België worden overlijdens van inwoners in het buitenland systematisch als onbekend gecodeerd. 
Overige kankers
De 21 meest voorkomende kankers worden afzonderlijk gerapporteerd. Alle minder vaak voorkomende kankers worden in deze categorie samengebracht om een te sterke opsplitsing te vermijden. Een derde van de kankers in deze groep betreft tumoren waarvan de locatie niet is gespecificeerd.
Verloren potentiële levensjaren (PYLL)
Verloren potentiële levensjaren (PYLL) meten het aantal verloren levensjaren als gevolg van vroegtijdig overlijden. PYLL geven een hoger gewicht aan sterfgevallen bij jongere dan bij oudere mensen. De berekening van PYLL bestaat uit het optellen van sterfgevallen op elke leeftijd en het vermenigvuldigen ervan met het aantal resterende jaren tot een bepaalde leeftijd (hier 75 jaar). Leeftijdsspecifieke PYLL (per 100.000) worden berekend door het aantal PYLL in een bepaalde leeftijdsgroep te delen door het aantal personen in die leeftijdsgroep. De leeftijd gecorrigeerde PYLL (per 100.000) worden vervolgens berekend als het gewogen gemiddelde van de leeftijdsspecifieke PYLL tot de leeftijd van 75 jaar. 
Overige hart-en vaatziekten
Deze categorie omvat alle aandoeningen van de bloedsomloop die niet als hartziekten of cerebrovasculaire aandoeningen zijn ingedeeld. Het gaat vooral om longembolie, aneurysma en dissectie van de aorta, hypertensie en atherosclerose.
Overige ziekten van het zenuwstelsel
Deze categorie omvat alle aandoeningen van het zenuwstelsel behalve de ziekte van Parkinson en de ziekte van Alzheimer. De meest voorkomende aandoeningen zijn spinale musculaire atrofie, andere degeneratieve aandoeningen van het zenuwstelsel, epilepsie, andere hersenaandoeningen en multiple sclerose. 
Overige digestieve aandoeningen
Deze categorie omvat alle spijsverteringsaandoeningen behalve maagzweren en cirrose. De meest voorkomende aandoeningen zijn vaataandoeningen van de darm, paralytische ileus en darmobstructie zonder hernia, en andere gespecificeerde spijsverteringsaandoeningen.
Onderliggende doodsoorzaak
De ziekte of verwonding die de keten van ziektegebeurtenissen heeft veroorzaakt die rechtstreeks tot de dood heeft geleid, of de omstandigheden van het ongeval of geweld dat de dodelijke verwonding heeft veroorzaakt.
Onmiddellijke doodsoorzaak
De uiteindelijke ziekte, het letsel of de complicatie die rechtstreeks tot het overlijden leidt.
Bijdragende doodsoorzaak
Alle andere belangrijke ziekten, aandoeningen of letsels die aan het overlijden hebben bijgedragen, maar niet de onderliggende doodsoorzaak vormden.

Referenties

  1. World Health Organization. International statistical classification of diseases and related health problems 10th. 2016.
  2. Gardner JW, Sanborn JS. Years of Potential Life Lost (YPLL). What Does it Measure? Epidemiol 1990;1:322-9.

Gelieve deze pagina als volgt te citeren: Sciensano. Sterfte en Doodsoorzaken: Vroegtijdige sterfte naar doodsoorzaak, Health Status Report, 22 Okt 2026, Brussel, België, https://www.gezondbelgie.be/nl/gezondheidstoestand/sterfte-en-doodsoorzaken/vroegtijdige-sterfte-naar-doodsoorzaak