Select your language

Andere informatie en diensten van de overheid : www.belgium.be  Logo Belgium

2.1   Evolutie van geïntegreerde zorg in België

In België werken we al jaren aan een zorgsysteem waarin onder meer zorg- en hulpverleners beter kunnen samenwerken. De laatste jaren is dat nog meer versterkt door nieuwe plannen en projecten, zowel op federaal niveau als op deelstaatniveau. Deze ontwikkeling heeft tot doel de historische versnippering van de zorg, het tekort aan zorg- en hulpverleners en de toenemende complexiteit van zorgvragen aan te pakken, en sluit aan bij de internationale aanbevelingen rond continuïteit van zorg en persoonsgerichte zorg.

Onderstaande tijdslijn toont een overzicht van hoe de federale initiatieven rond geïntegreerde zorg zich de afgelopen jaren hebben ontwikkeld.

Evolutie beleidsinitiatieven op federaal niveau in het kader van de ontwikkeling van geïntegreerde zorg

De tijdslijn toont onder andere:

  • De opkomst van verschillende zorgtrajecten waarin er moet samengewerkt worden met verschillende disciplines aan één zorgplan voor de persoon (bv. zorgtrajecten diabetes en nierinsufficiëntie, de projecten rond alternatieve zorgvormen voor ouderen).
  • Het wijzigende zorglandschap met een toenemende rol van ondersteunende mesostructuren zoals de netwerken geestelijke gezondheidszorg of de ziekenhuisnetwerken op regionaal niveau om de samenwerking en geïntegreerde zorg op het terrein te realiseren.
  • De continue digitale ontwikkelingen in de gezondheidszorg via de verschillende actieplannen eGezondheid. Dit dient verder uit te monden in een eenduidig elektronisch patiëntendossier, namelijk het Belgian Integrated Health Record (BIHR).

 

Het Federaal Kenniscentrum voor de Gezondheidszorg (KCE) benadrukt dat de omschakeling naar meer geïntegreerde zorg noodzakelijk is. In een rapport van 2022 [1] legt het KCE uit dat ons zorgsysteem nog te veel gericht is op acute zorg en betaling ‘per prestatie’. In de huidige context werkt dat niet meer goed bij thema’s zoals vergrijzing, chronische ziekten en mensen met meerdere aandoeningen tegelijk. Daarom stelt het KCE drie dingen voor:

1.  een duidelijke politiek kader voor geïntegreerde zorg

2.  een afbakening van zorgregio’s in België

3.  een hervorming van de financiering

Meer weten? https://www.kce.fgov.be/nl/naar-meer-geintegreerde-zorg-in-belgie

Op 8 november 2023 werd hiervoor een belangrijke stap gezet: het Interfederaal Plan voor Geïntegreerde Zorg werd gelanceerd en ondertekend door alle ministers van Volksgezondheid in België. Dit plan helpt om de zorg en ondersteuning beter te organiseren en beter op elkaar af te stemmen. Het beschouwt de persoon of patiënt als volwaardige partner in het zorg- en ondersteuningsproces, stimuleert samenwerking tussen disciplines via bv. gezamenlijke zorgplanning en probeert muren tussen gezondheidszorg, welzijn en sociale diensten weg te halen.

Er zijn acht afspraken gemaakt tussen de verschillende overheden in dit plan:

01 Het Interfederaal Plan voor Geïntegreerde Zorg biedt een gedeeld kader voor initiatieven van de verschillende overheden om samen te werken aan de Quintuple Aim doelstellingen (zie verder) en aan geïntegreerde zorg.

 

02 De structurele samenwerking tussen de deelstaten en de federale overheid verloopt via het InterAdministratief Platform. Dit platform ondersteunt de kwaliteitsvolle uitvoering en samenhang van de belangrijkste bouwstenen van geïntegreerde zorg. 

 

03 Beleidsinitiatieven vertrekken zoveel mogelijk vanuit persoons- en doelgerichte zorg, met een brede en interdisciplinaire aanpak die zorg en welzijn samenbrengt.

 

04 De deelstaten en de federale overheid stemmen de invulling van kernbegrippen van geïntegreerde zorg af op de definities in het Interfederaal Plan voor Geïntegreerde Zorg. Waar nodig kan dit op een asymmetrische manier gebeuren, rekening houdend met de eigenheid van elke deelstaat.

 

05 Werken dicht bij de burger en vanuit een populatiegerichte benadering staat centraal. Zowel horizontale als verticale samenwerking over sectoren heen is daarbij essentieel. Dit vraagt een sterk en aanspreekbaar mesoniveau dat het microniveau ondersteunt en werkt binnen de beleidskaders van het macroniveau.

 

06 Elke deelstaat onderzoekt samen met de federale overheid hoe goede praktijken uit lopende federale initiatieven duurzaam kunnen worden verankerd op mesoniveau, en hoe deze verder kunnen worden uitgerold en gefinancierd binnen afspraak 8. (zie hieronder)

 

07 De deelstaten en de federale overheid engageren zich voor een datagedreven zorg- en welzijnsbeleid dat samenwerking, communicatie en gegevensdeling ondersteunt. De samenhang tussen het Interfederaal Plan voor Geïntegreerde Zorg en het actieplan e-Gezondheid wordt opgevolgd binnen het InterAdministratief Platform en vertaald naar concrete acties.

 

08 De federale overheid en de deelstaten zorgen voor een efficiënte en afgestemde inzet van middelen die geïntegreerde zorg versterken. Dit gebeurt via een gecoördineerde aanpak en financieringsvormen die geïntegreerde zorg stimuleren, waarbij elke overheid bijdraagt binnen haar eigen bevoegdheden.

 

 

Meer weten over het interfederaal plan? https://www.riziv.fgov.be/nl/professionals/info-voor-allen/het-interfederaal-plan-voor-geintegreerde-zorg

Het interfederaal plan vormt momenteel het gezamenlijk kader voor de verdere totstandbrenging van geïntegreerde zorg tussen de verschillende overheden bevoegd voor gezondheidszorg in België. Het bouwt verder op eerdere ervaringen en zet in eerste instantie in op drie toepassingsdomeinen, namelijk:

  •     Perinatale zorg
  •     Kwetsbare personen
  •     Kinderen en jongeren met obesitas

Het perinataal programma, dat inzet op een vroegtijdige detectie en een interdisciplinaire aanpak van zwangere vrouwen met psychosociale kwetsbaarheden, wordt momenteel in heel België uitgerold. De eerste 1.000 dagen zijn namelijk bepalend voor de fysieke, mentale en sociale ontwikkeling van een kind. Investeren in deze periode is essentieel om elk kind gelijke kansen te bieden vanaf de start. Uit rapporten van het KCE blijkt dat pre- en postnatale zorg en ondersteuning in België niet altijd tijdig, toegankelijk of afgestemd is op de noden van (toekomstige) moeders, in het bijzonder voor vrouwen in een psychosociaal kwetsbare situatie.

Meer weten? https://kce.fgov.be/nl/publicaties/rapporten-per-thema/focus-op-zwangerschap-en-geboorte

De andere twee programma’s worden nog ontwikkeld. Met de geïntegreerde zorgprogramma’s proberen we zorg en welzijn voor bepaalde doelgroepen meer te gaan verbinden en meer zorgcontinuïteit in het zorg- en ondersteuningsproces te realiseren.

Alles samen werkt België dus aan een zorgmodel dat eenvoudiger, beter afgestemd en beter georganiseerd is. Een model dat samenwerking stimuleert, vertrekt van wat mensen écht nodig hebben en duurzaam is voor de toekomst.

2.2   Hoe geïntegreerde zorg gerealiseerd kan worden: het regenboogmodel

Geïntegreerde zorg kan worden georganiseerd volgens het regenboogmodel van Pim Valentijn. Dat model laat zien dat geïntegreerde zorg uit verschillende lagen bestaat die elkaar beïnvloeden. Het helpt zorg- en hulpverleners, organisaties en beleidsmakers om beter samen te werken en de zorg logisch te organiseren. Het model erkent dat gezondheidszorg complex is en dat samenwerking op meerdere niveaus nodig is om de beste resultaten voor patiënten te bereiken.

 

Meer weten over het regenboogmodel? https://www.essenburgh.com/nl-regenboogmodel-voor-integrale-zorg/

De verschillende lagen van het model worden in dit hoofdstuk verder toegelicht.

De principes van geïntegreerde zorg komen echter pas echt tot leven wanneer ze worden toegepast op een concrete situatie. Een casus illustreert hoe geïntegreerde zorg zich vertaalt naar de praktijk, en hoe de verschillende niveaus van het regenboogmodel – systeem, organisatie en zorgverlening – samen bijdragen aan persoons- en doelgerichte zorg.

 

Nathalie (26 jaar) is samenwonend met haar partner Johan (28 jaar).

Het koppel heeft 2 jonge kinderen: Luna (1,5 jaar) en Timo (4 jaar). Timo lijdt aan autisme en volgt hiervoor een ambulant revalidatieprogramma. Nathalie is zwanger van hun 3e kindje. Nathalie is werkzaam in de plaatselijke supermarkt met een 4/5 contract. Johan is werkloos en ontvangt hiervoor een uitkering. Het vinden van werk verloopt moeizaam. Ze wonen in een gehuurd privé - appartement met 2 slaapkamers. Het gezin ervaart financiële problemen. Het koppel heeft een huurachterstand van 2 maanden. Ze komen niet rond en kopen ook graag regelmatig online ‘hebbedingen’ en merkkledij. De financiële problemen zorgen voor stress in het gezin. Er zijn regelmatig heftige verbale ruzies tussen Nathalie en Johan. Door deze zorgen (en met de komst van een derde kindje) voelt Nathalie zich mentaal niet stabiel. Nathalie heeft een huisarts maar ziet deze eigenlijk amper. Ze realiseert zich dat ze zich mentaal niet goed voelt maar durft niet naar een psycholoog te gaan en weet ook niet hoe hier aan te beginnen. Ze is ook bang voor de reactie van haar man. De enige zorgverlener die ze momenteel op regelmatige basis ziet is haar gynaecoloog, die meestal weinig tijd heeft voor een echte babbel en ook steeds de ouders samen ziet.

 

2.2.1   Doelstellingen van geïntegreerde zorg (buitenzijde)

Het regenboogmodel vertrekt aan de buitenzijde vanuit de doelstellingen die we met geïntegreerde zorg nastreven, namelijk:
  •     betere volksgezondheid in België
  •     betere kwaliteitservaring van zorg door burgers
  •     efficiënter inzetten van beschikbare middelen

Doorheen de jaren werden er nog twee belangrijke bijkomende doelstellingen van geïntegreerde zorg geïdentificeerd, namelijk

  •     meer welzijn van professionals die actief zijn in de zorg- en welzijnssector
  •     meer gelijke toegang realiseren tot gezondheidszorg

In 2025, breidde het ‘Institute for Healthcare Improvement’ de doelstellingen nog uit met een zesde doelstelling, namelijk de aandacht voor duurzaamheid en milieu binnen de gezondheidszorg.[2]

Het is van belang om alle factoren te bekijken die gezondheid beïnvloeden, zoals de sociale context of woonomstandigheden van een persoon. Uit onderzoek blijkt dat gezondheidszorg slechts 11% van de gezondheidsuitkomsten bepaalt. Gezondheidsgedrag (bv. roken, voedingsgewoonten, alcoholconsumptie of lichaamsbeweging) en sociale en fysieke leefomstandigheden (zoals inkomen, opleiding, woonomgeving en sociaal netwerk) zijn samen goed voor meer dan 50%.[3]Door mensen actief te betrekken bij hun zorg en het werken in aparte ‘silo’s’ los te laten, binnen én buiten de gezondheidszorg, kan er dus veel meer gezondheidswinst worden behaald. Deze kerngedachte ligt ook mee aan de basis van het interfederaal plan voor geïntegreerde zorg.

 

 

2.2.2   Integratie op verschillende niveaus (onderliggende lagen)

De onderliggende lagen van het Regenboogmodel tonen de verschillende niveaus waarop zorg geïntegreerd moet worden om tot kwaliteitsvolle en samenhangende zorg te komen. Elke laag wordt hieronder uitgelegd van buiten naar binnen.

 

2.2.2.1.   Systeemintegratie
Geïntegreerde zorg start bij systeemintegratie. Voor goede, geïntegreerde zorg is het belangrijk dat het systeem op elkaar afgestemd is. Dat betekent: duidelijke regels, doordacht beleid en een financiering die aansluit bij de noden van de bevolking. Dit zorgt ervoor dat zorgorganisaties en zorgverleners aan dezelfde doelstellingen kunnen werken.

Systeemintegratie wordt uitgevoerd door het ‘macroniveau’. Dit is het niveau van de verschillende overheden die verantwoordelijk zijn voor gezondheidszorg- en welzijnsbeleid. Zij bepalen de wetgeving, de financiering en bieden ondersteuning in bv. methodologische richtlijnen of digitale ondersteuning voor geïntegreerde zorg op het terrein. Dankzij een goede ondersteuning op dit niveau, kunnen de onderliggende niveaus op een uniforme en kwaliteitsvolle manier samenwerken.

 

In België wordt het macroniveau voor de coördinatie van het beleid voor geïntegreerde zorg vertegenwoordigd door de administraties van de volgende overheden:

  •     Federale overheid: FOD Volksgezondheid en RIZIV
  •     Vlaamse Gemeenschap: Departement Zorg
  •     Waals Gewest: Agence pour une Vie de Qualité (AVIQ)
  •     Brussels Hoofdstedelijk Gewest: Vivalis, Iriscare en de Franse Gemeenschapscommissie (COCOF)
  •     Duitstalige Gemeenschap: Ministerium der Deutschsprachigen Gemeinschaft
  •     Franse Gemeenschap: Office de la naissance et de l’enfance (ONE)

Afhankelijk van het onderwerp kunnen bijkomende administraties hierbij worden betrokken.

Hoe wordt systeemintegratie gerealiseerd in de casus van Nathalie en haar gezin?

Via het perinataal programma. Dit is een interfederaal programma dat een gemeenschappelijk beleidskader creëert voor zorg- en hulpverleners, waarin ze kunnen samenwerken rond één gezin (zoals dat van Nathalie), ongeacht de bevoegdheidsniveaus. Het programma stimuleert zorg- en hulpverleners om samen te streven naar een continue en geïntegreerde zorg die afgestemd is op de noden van zwangere vrouwen met een psychosociale kwetsbaarheid en hun gezin.

 

2.2.2.2 Organisatorische en professionele integratie
Onder het systeemniveau ligt het niveau van de organisaties en van de zorg- en hulpverleners.

  • Organisatorische integratie betekent dat de werking van zorg-en welzijnsorganisaties (bv. ziekenhuizen, thuiszorgorganisaties, ocmw’s, …) beter op elkaar afgestemd wordt. Het kan gaan van afspraken over doorverwijzing tot gezamenlijke projecten of langdurige samenwerking in het kader van bepaalde thema’s, doelgroepen of processen.
  • Professionele integratie gaat over de coördinatie en samenwerking tussen individuele zorg- en hulpverleners bv. via overleg, rolverdeling of andere samenwerkingsmodaliteiten over verschillende patiënten heen.
Organisatorische en professionele integratie worden gedragen en ondersteund door het mesoniveau. Dit is het tussenniveau tussen individuen (professionals, burgers) op microniveau en het beleid of systeem op macroniveau. Het mesoniveau organiseert geïntegreerde zorg op locoregionaal niveau. Het brengt organisaties, voorzieningen, netwerken, ziekenfondsen, lokale besturen, zorg- en hulpverleners, patiëntenverenigingen, mantelzorgers en vrijwilligers samen. Op dit niveau worden afspraken gemaakt om zorg- en hulpverleners beter te laten samenwerken. Het bestaat vaak uit een interdisciplinair koepelorgaan, dat verschillende organisaties of professionals op het terrein vertegenwoordigd.

 

In het interfederaal plan voor geïntegreerde zorg kreeg dit mesoniveau vijf belangrijke opdrachten:

01 Populatiemanagement: helpen om de zorg en ondersteuning in een regio af te stemmen op de noden van de lokale bevolking. Op basis van data en inzichten worden acties opgezet om gezondheid te verbeteren en toekomstige behoeften te voorspellen.

 

02 Stimuleren van integratie: zorg- en hulpverleners samenbrengen, netwerkvorming ondersteunen, afspraken faciliteren tussen organisaties en interdisciplinair en transmuraal samenwerken stimuleren.

 

03 Change management ondersteunen: helpen om een cultuur van geïntegreerde zorg te doen groeien door goede praktijken te verspreiden, intervisies te organiseren, zorg- en hulpverleners te informeren en ervaringen te verzamelen.

 

04 Implementatie-ondersteuning: begeleiden van de uitvoering van concrete initiatieven, zoals interfederale programma’s rond geïntegreerde zorg.

 

05 Evaluatie en monitoring: opvolgen van de uitvoering van initiatieven, knelpunten signaleren, feedback van het terrein verzamelen en terugkoppelen naar micro- en macroniveau.


In elke deelstaat is er momenteel één soort organisatie op mesoniveau met een centrale rol in de ondersteuning van geïntegreerde zorg . De tabel hieronder geeft een overzicht van de organisaties op mesoniveau per deelstaat die van belang zijn voor de organisatie, implementatie en opvolging van geïntegreerde zorg.

  • Brussels Hoofdstedelijk Gewest: Zorgzones
  • Waals Gewest: Organisations Loco-régionales de Santé (OLS), die nog in oprichting zijn
  • Vlaamse Gemeenschap: Zorgraden (ZR), actief in de eerstelijnszones. Daarnaast werd recent een afbakening van regionale zorgzones vastgelegd als hogere bouwsteen en plaats voor strategische afstemming.
  • Duitstalige Gemeenschap: In de Duitstalige Gemeenschap bestaan geen aparte mesostructuren vanwege de schaalgrootte. De taken worden daar door het ministerie zelf uitgevoerd.

Ze staan in voor de efficiënte organisatie van de eerstelijnszorg in een afgebakende regio, in samenhang met de onderliggende wijken en het gewest, opdat het zorg- en ondersteuningsaanbod goed aansluit op de noden van de bevolking.

[4]

[5]

Daarnaast zijn er in België ook andere mesostructuren die verankerd zijn in een duurzaam beleidskader. Hieronder wordt een (niet-limitatief) overzicht gegeven van bestaande mesostructuren met een opdracht gelinkt aan geïntegreerde zorg.

[6]

 

[7]

 

 

[8]

 

 

Wat doet het mesoniveau in de casus van Nathalie en haar gezin?

Om geïntegreerde zorg voor Nathalie en haar gezin mogelijk te maken, is samenwerking nodig tussen verschillende zorg- en hulpverleners uit zowel de zorg-als de welzijnssector.

De eerdergenoemde organisaties op mesoniveau – Brusano en de Zorgzones, Organisations loco-régionales de santé (OLS), Eerstelijnszones (ELZ) – spelen hierbij een ondersteunende en verbindende rol. Voor de implementatie van het perinataal programma, organiseren de mesostructuren op lokaal niveau

werkgroepen met alle relevante zorg- en hulpverleners om te komen tot duidelijke samenwerkingsafspraken. In deze werkgroepen wordt bekeken welke zorg- en hulpverleners welke rol kan opnemen voor zwangeren en hun gezin. In de casus van Nathalie, zorgt het werk van het mesoniveau ervoor dat de zorg- en hulpverleners rond Nathalie elkaar reeds kennen, een relatie hebben uitgebouwd en vlot kunnen samenwerken.

Het mesoniveau maakt gebruik van beschikbare cijfergegevens om de situatie binnen hun werkingsgebied in kaart te brengen. Dit geeft hen bijvoorbeeld een idee van hoeveel vrouwen er jaarlijks bevallen in hun regio, in welk ziekenhuis deze vrouwen bevallen en welke psychosociale kwetsbaarheden het meest voorkomend zijn. Bijkomend halen ze veel informatie uit gesprekken met de lokale zorg- en hulpverleners en zwangere vrouwen zelf. Op basis van deze informatie kan het mesoniveau de zorg en ondersteuning in hun regio optimaal afstemmen op de behoeften die worden gedetecteerd.

 

 

Ten slotte worden er een aantal tips gegeven aan professionals werkzaam op mesoniveau om geïntegreerde zorg te kunnen realiseren:

 

2.2.2.3 Klinische integratie
Op het laagste niveau van de regenboog bevindt zich de integratie van ‘diensten’, ofwel de coördinatie van de eigenlijke zorg en ondersteuning voor een bepaald individu. Verschillende interventies worden op elkaar afgestemd, bijvoorbeeld met behulp van interdisciplinaire richtlijnen, zorgpaden of interfederale programma’s.

Integratie van diensten of van de werkelijke zorg en ondersteuning wordt uitgevoerd op microniveau. Het microniveau gaat over de zorg en ondersteuning die rechtstreeks voor en samen met individuele personen of lokale groepen wordt georganiseerd. Dit is het niveau waarop het interdisciplinair team samenwerkt met de persoon zelf en zijn omgeving. Ook buurt- en wijkteams werken op dit niveau. De persoon staat hier altijd centraal, met zijn eigen behoeften en doelen. Zorg- en hulpverleners stemmen hun ondersteuning op elkaar af om zo geïntegreerd, persoonsgericht en doelgericht mogelijk te werken.

 


Het uitgangspunt is eenvoudig: niet iedereen heeft evenveel of even intensieve zorg nodig, en zorg werkt het best wanneer ze proportioneel en gericht wordt ingezet.

Kaiser Permanente, een Amerikaanse zorgorganisatie, ontwikkelde een model dat toont hoe zorg best georganiseerd wordt voor een populatie, in functie van de zorgnoden.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Deze piramide bestaat uit drie niveaus. In de onderste laag van de piramide bevindt zich de grootste groep mensen, namelijk de gezonde populatie en personen met laagcomplexe zorg- en ondersteuningsnoden. Deze mensen hebben meestal weinig zorg nodig en hebben slechts af en toe contact met zorg- of hulpverleners in de eerste lijn. Voor deze groep moet de focus liggen op preventie, zelfzorg en zelfmanagement, met als doel problemen voorkomen of onder controle houden, zodat zwaardere zorg kan vermeden worden. Ze coördineren zelf hun zorg en ondersteuning. Het is van belang om zo veel mogelijk in te zetten op gezondheidspromotie en preventie, opdat mensen zo lang mogelijk in de onderste laag van de piramide kunnen blijven.

In de middelste laag bevinden zich mensen met meer zorg- en ondersteuningsnoden (bv. personen met meerdere gezondheidsproblemen, instabiele chronische aandoeningen, combinatie van medische, psychische en sociale noden). Deze personen hebben regelmatige begeleiding nodig en worden vaak ondersteund door verschillende disciplines. Binnen deze groep is het belangrijk fragmentatie te vermijden en te zorgen dat zorg- en hulpverleners samenwerken aan wat voor de persoon belangrijk is. Dit om te vermijden dat de situatie van de persoon complex wordt. De coördinatie van de zorg en ondersteuning wordt opgenomen door een zorg- of hulpverlener.

In de top van de piramide bevindt zich een kleine maar kwetsbare groep mensen met hoog complexe noden. Hier is nood aan intensieve, vaak gespecialiseerde en interdisciplinaire zorg. In deze situaties is het vooral belangrijk stabiliteit te creëren, levenskwaliteit te verbeteren en onnodige crisissen en escalaties te vermijden. De groep in de top van de piramide ondervindt mogelijks de grootste impact op hun levenskwaliteit en is verantwoordelijk voor een groot deel van de uitgaven van onze Belgische ziekteverzekering. [9] Hier is vaak intensieve zorgcoördinatie of casemanagement nodig.

 

 

We lichten geïntegreerde zorg voor een persoon hieronder toe aan de hand van 5 eenvoudige stappen. De beschrijving is gebaseerd op het Interfederaal plan voor geïntegreerde zorg, dat benadrukt dat zorg- en hulpverleners samenwerken rond de persoon, met één gedeeld zorgplan en een geïntegreerde aanpak.

 

Geïntegreerde zorg is steeds persoons- en doelgericht. Dit wil zeggen dat binnen geïntegreerde zorg zowel de behoeften als de doelen van de persoon centraal staan. Zorg en ondersteuning wordt vormgegeven op basis van de unieke behoeften en doelen van een individueel persoon.

Persoonsgerichte zorg vertrekt vanuit wie de persoon is: zijn of haar noden, mogelijkheden, waarden en voorkeuren. Daarbij wordt steeds uitgegaan van een bio-psychosociaal perspectief. Dit betekent dat men verder kijkt dan louter de medische problematiek of diagnose, en aandacht heeft voor de psychologische, sociale en contextuele factoren die een invloed hebben op het functioneren en welzijn van de persoon. Dit perspectief erkent de relatie tussen gezondheidsproblemen en sociale problematiek.

Doelgerichte zorg vult dit aan door expliciet te focussen op wat de persoon wil bereiken. De zorg- en levensdoelen worden samen met de persoon (en waar relevant met naasten en zorg- en hulpverleners) bepaald en geven richting aan de zorg en ondersteuning. Het gaat hierbij niet alleen om medische doelen, maar ook om doelen op het vlak van levenskwaliteit, participatie, zelfredzaamheid en dagelijks functioneren. Door deze doelen expliciet te maken, wordt zorg niet enkel afgestemd op wat nodig is, maar ook op wat betekenisvol is voor de persoon. De levensdoelen geven richting aan de zorgdoelen.

Bij meer complexe noden zijn verschillende zorg- en hulpverleners betrokken. Zij vormen samen met de persoon (en zijn omgeving) één zorgteam, werken samen en wisselen informatie uit om persoons- en doelgerichte zorg te realiseren.

Wanneer er veel zorg nodig is of wanneer de persoon of mantelzorger dit vraagt, wordt één gedeeld zorgplan opgesteld. Dat plan beschrijft:

  • Zorg- en levensdoelen
  • Acties
  • Rollen en verantwoordelijkheden
  • Timing

Het zorgplan geeft iedereen duidelijkheid en richting in de te leveren zorg en ondersteuning.

 

Het zorgteam voert het plan uit en volgt het op. Daarbij is zorgcoördinatie belangrijk: het zorgt ervoor dat de zorg samenhangend blijft en niet versnipperd raakt. De zorgcoördinatie kan gebeuren door:

  • de persoon zelf
  • een mantelzorger
  • een zorg- of hulpverlener uit het zorgteam

Als de noden complex zijn en de persoon of mantelzorger dit niet zelf kan opnemen, wordt een zorgcoördinator aangeduid. Deze zorg- of hulpverlener houdt het overzicht en ziet erop toe dat de zorg goed wordt afgestemd.

In zeer complexe situaties kan een casemanager worden ingeschakeld. Een casemanager:

  • is een externe functie, dus geen deel van het zorgteam
  • helpt tijdelijk (zo kort als mogelijk en zo lang als nodig) door het geheel te analyseren
  • zorgt voor duidelijke probleemstelling
  • begeleidt het team en de persoon in het zoeken van oplossingen

Een casemanager kan ook worden ingeschakeld als er nog geen zorgteam is (initiatorfunctie). Beide functies streven naar een goed georganiseerde en gecoördineerde zorg en ondersteuning.

Op regelmatige basis bekijkt het zorgteam hoe de uitvoering van het zorgplan verloopt.

Waar nodig wordt het zorgplan bijgestuurd om beter aan te sluiten bij de veranderende noden. Wanneer het zorg- en ondersteuningsproces zou ontsporen, wordt de zorgcoördinatie gewijzigd (bv. doorgeven aan een zorg- of hulpverlener) of een casemanager ingeschakeld.

 

Wat betekent geïntegreerde zorg concreet voor Nathalie en haar gezin?

Geïntegreerde zorg vraagt niet enkel om samenwerking tussen zorg- en hulpverleners, maar ook samenwerking mét het gezin van Nathalie. De zorg en ondersteuning moet vertrekken vanuit de noden en doelen van het gezin.

De vroedvrouw in het ziekenhuis screent Nathalie op psychosociale kwetsbaarheden via Born in Belgium Pro, een digitale screeningstool voor zorg- en hulpverleners. Volgende kwetsbaarheden komen naar boven: financiële problemen, huisvestingsproblemen en mentale gezondheidsproblemen. Nathalie heeft het gevoel dat er naar haar geluisterd wordt en dat haar mentale en financiële moeilijkheden worden erkend.

Tijdens een adviesgesprek worden de resultaten van de screening besproken en wordt er met Nathalie bekeken op welke manier en door wie de moeilijkheden kunnen worden aangepakt. De nodige zorg en ondersteuning wordt bijgeschakeld op basis van de geïdentificeerde noden. Hierdoor heeft Nathalie het gevoel dat de zorg en ondersteuning wordt afgestemd op haar noden, en dus persoons- en doelgericht is.

De vroedvrouw stelt tijdens het adviesgesprek voor om een zorgcoördinator aan te duiden. Nathalie is akkoord dat de zorgcoördinatie wordt opgenomen door een sociaal assistente in het ziekenhuis, aangezien ze zichzelf niet bereid voelt dit op te nemen. De zorgcoördinator zorgt ervoor dat Nathalie de gepaste zorg en ondersteuning krijgt op maat. Nathalie ervaart hierdoor continuïteit in haar zorg.

Er wordt een zorgteam opgebouwd rond Nathalie o.b.v. haar noden en screeningsresultaten: Nathalie wordt verwezen naar het OCMW van haar gemeente voor een sociale/financiële intake. Ze krijgt bovendien de contactgegevens van een eerstelijnspsycholoog uit haar buurt. De zorgcoördinator volgt op hoe de zorg en ondersteuning verloopt en past deze aan wanneer de noden veranderen, bijvoorbeeld tijdens het verdere verloop van de zwangerschap en in de periode na de bevalling.

In het derde trimester van Nathalie haar zwangerschap vindt een tweede adviesgesprek plaats. In dit gesprek wordt gekeken hoe zorg en ondersteuning loopt en hoe de moeilijkheden die eerder werden gedetecteerd zijn geëvolueerd. Tijdens dit gesprek wordt ook de bevalling en de periode na de bevalling besproken en voorbereid.

De casus van Nathalie toont dat geïntegreerde zorg geen afzonderlijke interventie is, maar een manier van werken waarbij zorg en ondersteuning worden afgestemd op de noden van een persoon en zijn gezin, met aandacht voor continuïteit, samenwerking en regie.

 

 

Ten slotte worden er een aantal tips gegeven aan professionals werkzaam op mesoniveau om geïntegreerde zorg te kunnen realiseren:

2.2.3   Randvoorwaarden voor geïntegreerde zorg (grondlaag)


Onder de regenboog worden er randvoorwaarden benoemd, die nodig zijn voor de goede realisatie van geïntegreerde zorg.

 

Functionele of harde randvoorwaarden

Dit gaat over de praktische en technische kant van de organisatie van geïntegreerde zorg, zoals:

  • ICT-systemen die op elkaar aansluiten
  • Gedeelde financiering
  • Personeelsbeleid
  • Planning en coördinatie

In België zijn er drie grote aandachtspunten bij de harde randvoorwaarden:

    1. Er is geen éénduidig geïntegreerd digitaal patiëntendossier.
    2. De financiering van de gezondheidszorg is nog steeds vooral prestatiegericht.
    3. Zorg- en hulpverleners werken nog vaak apart, in silo’s of solopraktijken.

Deze obstakels kunnen aangepakt worden door o.a. te voorzien in zorgpaden en -trajecten met aangepaste financiering en organisatie van zorg die fragmentatie doorbreekt, met de nodige ondersteunende digitale tools. Verschillende initiatieven worden ingezet om hieraan tegemoet te komen.

Normatieve of zachte randvoorwaarden

Dit gaat over gedeelde waarden en een gemeenschappelijke visie tussen zorg- en hulpverleners of organisaties. Het omvat:

  • Vertrouwen en openheid
  • Gedeelde missie en doelen
  • Een informele, samenwerkende cultuur

Wat helpt, is een mesoniveau dat netwerkvorming en gedeelde visievorming faciliteert bij actoren binnen een bepaalde regio.

Op welke randvoorwaarden zetten we in bij de casus van Nathalie en haar gezin?

  • Harde randvoorwaarden
    • Digitale screeningstool (Born in Belgium pro) toegankelijk voor zorg- en hulpverleners met mogelijkheid tot samenwerking, informatiedeling en het voorzien van een gepaste toeleiding naar zorg en ondersteuning
    • Financiering voorzien voor screening, adviesgesprekken, coördinatie en samenwerking
  • Zachte randvoorwaarden
    • Verbeteren van zorg en ondersteuning voor zwangere vrouwen met een psychosociale kwetsbaarheid als gezamenlijk doel
    • Voorzien in implementatiecoaches die zorg- en hulpverleners op het terrein leren samenwerken en het programma leren toepassen met een geïntegreerde mindset

 

 

 

[1] Lambert A-S, Op de Beeck S, Herbaux D, Macq J, Rappe P, Schmitz O, Schoonvaere Q, Van Innis A.L, Vandenbroeck P, De Groote J, Schoonaert L, Vercruysse H, Vlaemynck M, Bourgeois J, Lefèvre M, Van den Heede K, Benahmed N. Transitie naar (meer) geïntegreerde zorg in België – Synthese. Health Services Research (HSR). Brussel: Federaal Kenniscentrum voor de Gezondheidszorg (KCE). 2022. KCE Reports 359As. D/2022/10.273/50.

[2] Alami H, Lehoux P, Miller FA, Shaw SE, Fortin JP. An urgent call for the environmental sustainability of health systems: A ‘sextuple aim’ to care for patients, costs, providers, population equity and the planet. Int J Health Plann Manage. 2023 Mar;38(2):289-295. doi: 10.1002/hpm.3616. Epub 2023 Feb 3. PMID: 36734815.

[3] Determinants of health. Goinvo. 2020. Geraadpleegd van https://www.goinvo.com/vision/determinants-of-health/

[4] https://www.brusano.brussels/nl/de-hulp-en-zorgzones/

[5] https://www.departementzorg.be/nl/eerstelijnszones-en-zorgraden

[6] https://www.gezondbelgie.be/nl/blikvanger-gezondheidszorg/algemene-ziekenhuizen/organisatie

[7] https://www.gezondbelgie.be/nl/blikvanger-gezondheidszorg/geestelijke-gezondheidszorg/geestelijke-gezondheidszorg-voorvolwassenen/netwerken-in-de-geestelijke-gezondheidszorg-voor-volwassenen

[8] https://www.gezondbelgie.be/nl/blikvanger-gezondheidszorg/geestelijke-gezondheidszorg/geestelijke-gezondheidszorg-voor-kinderen-en-jongeren/netwerken-in-de-geestelijke-gezondheidszorg-voor-kinderen-en-jongeren