Als u in nood bent of emotionele/psychologische hulp nodig hebt, aarzel dan niet om contact op te nemen met Tele-onthaal via het gratis telefoonnummer 106 of via de website www.tele-onthaal.be.
1.Kernboodschappen
De COVID-19-pandemie, samen met de opeenvolgende crisissen die onze samenlevingen de afgelopen jaren op de proef hebben gesteld, hebben een aanzienlijke impact gehad op het sociale welzijn van de bevolking.
Hoewel sociale ontevredenheid na de pandemie is afgenomen, blijven de cijfers aanhoudend hoog, met ongeveer één op de tien personen die ermee te maken heeft.
Het aandeel mensen dat een zwakke sociale steun rapporteert, steeg tijdens de pieken van de COVID-19-pandemie tot vier op tien personen en blijft sindsdien hoog, rond drie op tien.
Eenzaamheid trof een nog groter deel van de bevolking, tot zeven op tien tijdens de piek van de COVID-19-besmettingen, en hoewel dit daarna daalde, blijft het hoog met ongeveer zes op tien.
Op het dashboard van Sciensano vindt u dynamische visualisatie van gegevens over mentale en sociale gezondheid tijdens de COVID-19-crisis tot juni 2022, op basis van gegevens uit de COVID-19 Health cross-sectionele enquête. Daarnaast biedt een interactieve app gegevens over mentale en sociale gezondheid van het BELHEALTH-cohort sinds september 2022. Vanaf deze datum werd dezelfde groep mensen opgevolgd in de BELHEALTH-enquête om de evolutie van de indicatoren in de tijd te analyseren en de mogelijke risico- en beschermende factoren in kaart te brengen.
2.Sociale ontevredenheid sinds 2020
Het percentage van sociale ontevredenheid is sinds 2022 stabiel gebleven
De sociale ontevredenheid was hoog gedurende de hele COVID-19-crisis en nam aanzienlijk toe tijdens elk infectiepiek, voornamelijk als gevolg van de strikte maatregelen (tot 52 à 64%, afhankelijk van de piek). Begin 2022 daalde de sociale ontevredenheid, maar ze betroffen nog steeds bijna 25% van de bevolking. Na 2022 (met de wijziging van het type enquête in september 2022) bleef de prevalentie van sociale ontevredenheid stabiel, rond de 20%.
Er waren gedurende de hele periode geen grote verschillen tussen mannen en vrouwen wat betreft sociale ontevredenheid.
Percentage van de bevolking van 18 jaar en ouder met sociale ontevredenheid, per geslacht, België, 2020-2025 Source: COVID-19 gezondheidsenquêtes en BELHEALTH , Sciensano [1-19] De rode lijn markeert de verandering in onderzoek (COVID-19 vs. Belhealth)
Sinds 2022 worden jongeren het meest getroffen door sociale ontevredenheid
In 2020 en 2021 rapporteerden volwassenen van middelbare leeftijd (30–64 jaar) een hogere sociale ontevredenheid. Na juni 2022 vertoonde de jongere leeftijdsgroep (18–29 jaar) echter het hoogste percentage van sociale ontevredenheid, met enkele fluctuaties. Sinds begin 2022 stabiliseerde het percentage sociale ontevredenheid. Deze stabilisatie kan ook in verband gehouden worden met het einde van de COVID-19 maatregelen.
Mannen
Vrouwen
Percentage mannen van 18 jaar en ouder met sociale ontevredenheid, naar leeftijd, België, 2020-2025 Bron: COVID-19 gezondheidsenquêtes en BELHEALTH , Sciensano [1-19] De rode lijn markeert de verandering in onderzoek (COVID-19 vs. Belhealth). Sommige gegevens ontbreken voor de leeftijdsgroep 18–29 jaar, omdat het aantal deelnemers te laag was om representatief te zijn.
Percentage vrouwen van 18 jaar en ouder met sociale ontevredenheid, naar leeftijd, België, 2020-2025 Bron: COVID-19 gezondheidsenquêtes en BELHEALTH , Sciensano [1-19] De rode lijn markeert de verandering in onderzoek (COVID-19 vs. Belhealth).
3.Sociale ontevredenheid in 2018
Het percentage mensen die sociale ontevredenheid rapporteerden, toont geen consistent patroon over verschillende leeftijdsgroepen
Vóór de COVID-19-pandemie varieerde sociale ontevredenheid per leeftijdsgroep en volgde het geen lineaire trend. Vrouwen (8,4%) en mannen (8,3%) ervaarden bijna hetzelfde niveau van sociale ontevredenheid. Een opvallend verschil werd waargenomen tussen de leeftijdsgroep van 65-74 jaar en de groep van 75 jaar en ouder, waarschijnlijk door verhoogde gezondheidsproblemen, sociale isolatie en verminderde mobiliteit onder de oudste individuen.
Het Waalse en Brusselse Gewest vertonen een hoger percentage van sociale ontevredenheid
In 2013 werd een stijging van sociale ontevredenheid waargenomen bij mannen in het Vlaamse Gewest en bij vrouwen in het Waalse Gewest, maar tussen 2013 en 2018 waren er geen andere significante veranderingen. Er waren geen regionale verschillen, aangezien de niveaus van sociale ontevredenheid in alle gewesten vergelijkbaar bleven.
Mensen met een lager opleidingsniveau ervaren vaker sociale ontevredenheid
Er bestond een socio-economisch verschil in het percentage van sociale ontevredenheid. Na correctie voor leeftijd hadden mensen in de laagste opleidingsgroep 1,8 keer meer kans om sociale ontevredenheid te ervaren dan mensen in de hoogste opleidingsgroep.
Zwakke sociale steun is sinds 2022 stabiel gebleven rond 28
Tijdens de COVID-19 crisis nam het aantal mensen dat zwakke sociale steun ervaarde toe tijdens de piekperiodes van besmettingen. Na maart 2022 bleef het percentage ervaren zwakke sociale steun op een aanhoudend hoog en stabiel niveau van ongeveer 28 %.
Er waren geen grote verschillen in zwakke sociale steun tussen mannen en vrouwen gedurende de gehele periode.
Mensen tussen de 50-64 jaar hebben de grootste kans om hun sociale steun als zwak te ervaren
Bij mannen rapporteerden degenen in de leeftijdscategorie 50-64 jaar de laagste niveaus van ervaren sociale steun gedurende de gehele enquêteperiode. De 65+ leeftijdsgroep rapporteerde de hoogste ervaren sociale steun. In september 2022 werd het verschil tussen de 50-64-jarige groep en de andere leeftijdsgroepen groter.
Bij vrouwen ervaarde de 50-64-jarige groep de sterkste sociale steun groep. Na september 2022 nam de 18-29-jarige groep de beste sociale steun waar, en het verschil tussen hen en de andere leeftijdscategorieën werd groter tot februari 2023.
Mannen
Vrouwen
Percentage mannen van 18 jaar en ouder met zwakke ervaren sociale steun, naar leeftijd, België, 2020-2025 Bron: COVID-19 gezondheidsenquêtes en BELHEALTH , Sciensano [1-19] De rode lijn markeert de verandering in onderzoek (COVID-19 vs. Belhealth)
Percentage vrouwen van 18 jaar en ouder met zwakke ervaren sociale steun, naar leeftijd, België, 2020-2025 Bron: COVID-19 gezondheidsenquêtes en BELHEALTH , Sciensano [1-19] De rode lijn markeert de verandering in onderzoek (COVID-19 vs. Belhealth)
5.Zwakke ervaren social steun in 2018
De zwakke ervaren sociale steun blijft gelijk over verschillende leeftijdsgroepen en geslachten
Over het algemeen was er weinig verschil in zwakke sociale steun tussen mannen en vrouwen. In 2018 rapporteerden 15% van de mannen en 16% van de vrouwen zwakke sociale steun.
In het Vlaamse Gewest wordt het laagste niveau van zwakke sociale steun gerapporteerd
Het Waalse Gewest en het Brusselse Hoofdstedelijke Gewest hadden een hoger percentage van zwakke sociale steun in vergelijking met het Vlaamse Gewest. Er werd geen duidelijke trend over de tijd waargenomen.
Er bestaat een socio-economisch verschil in zwakke sociale steun
Na correctie voor leeftijd hadden mensen in de laagste opleidingsgroep 2,0 keer meer kans om zwakke sociale steun te ervaren dan mensen in de hoogste opleidingsgroep.
Eenzaamheid beïnvloedt beide geslachten op vergelijkbare wijze
We observeerden pieken in eenzaamheid die samenhingen met de lockdowns tijdens de COVID-19-pandemie. Sinds de wijziging in het type enquête in juni 2023 zijn de gevoelens van eenzaamheid gestabiliseerd op 57%. Eenzaamheid beïnvloedt beide geslachten op vergelijkbare wijze.
Jonge volwassenen van 18-29 jaar worden het meeste getroffen door eenzaamheid
Bij mannen bleef eenzaamheid gedurende het grootste deel van de periode hoog in de leeftijdsgroep van 18-29 jaar. Na de wijziging van het type enquête in juni 2023 had deze groep echter het laagste percentage in vergelijking met andere leeftijdscategorieën. Vanaf dat moment leek de groep mannen van 50-64 jaar het meest getroffen door eenzaamheid.
Bij vrouwen bleef eenzaamheid hoog in de leeftijdsgroep van 18-29 jaar, terwijl de 65+ leeftijdsgroep over het algemeen het minst getroffen was. Na de introductie van de BELHEALTH-enquête in juni 2023 nam de prevalentie van eenzaamheid onder vrouwen van 65 jaar en ouder toe, waardoor zij de op één na meest getroffen groep werden.
Volgens de Wereldgezondheidsorganisatie is gezondheid een toestand van volledig fysiek, mentaal en sociaal welzijn, die wordt beïnvloed door een complex geheel van factoren. Zowel gezondheid als mentale aandoeningen gaan verder dan biologische en psychologische aspecten en omvatten onderling verbonden sociale dimensies. Sociale factoren spelen een cruciale rol in het vormgeven, behouden en bevorderen van gezondheid en in het beïnvloeden van de incidentie, prevalentie en persistentie van ziekten [21]. Gezien hun impact is het essentieel om belangrijke sociale determinanten van mentale en fysieke gezondheid te overwegen, waaronder sociale tevredenheid, sociale steun en eenzaamheid.
Sociale gezondheid is een breed begrip dat doorgaans twee verwante maar verschillende concepten omvat. Aan de ene kant kan het verwijzen naar de algehele gezondheid van een samenleving; aan de andere kant beschrijft het hoe individuen binnen die samenleving met elkaar samenleven en interactie hebben. Daarnaast kan sociale gezondheid verwijzen naar het vermogen van een individu om zich te verbinden met anderen en te functioneren binnen een sociale omgeving. In dit opzicht weerspiegelt het de kwaliteit van sociale contacten en de mate waarin mensen kunnen interageren en relaties kunnen opbouwen. [22] Hoewel de COVID-19 pandemie minder bedreigend wordt, blijven er nieuwe uitdagingen ontstaan met diepgaande sociale en economische gevolgen voor de bevolking [23].
In België is de Gezondheidsenquête (HIS) één van de belangrijkste bronnen van systematische gegevens over sociale gezondheidsindicatoren in de algemene bevolking. Tijdens de COVID-19 crisis werden er op regelmatige basis online gezondheidsonderzoeken uitgevoerd om de evolutie van de sociale gezondheid op te volgen. Tussen april 2020 en juni 2022 werden gegevens verzameld. Sinds oktober 2022 volgt de BELHEALTH-cohort de mentale gezondheid en het welzijn van de bevolking om de vier maanden.
De COVID-19 Gezondheidsenquête combineerde een longitudinale en cross-sectionele aanpak. Dezelfde deelnemers werden herhaaldelijk bevraagd, terwijl er bij elk meetmoment ook nieuwe deelnemers bijkwamen. Terwijl BELHEALTH een vaste groep deelnemers gedurende de hele studie volgt.Om de representativiteit van de algemene bevolking te waarborgen, worden de gegevens gewogen op leeftijd, geslacht, educatieniveau en provincie. Het is belangrijk om te benadrukken dat zowel de COVID-19- als de BELHEALTH-enquête niet representatief zijn voor de Belgische bevolking. Het doel is vooral om trends in mentale gezondheidsstoornissen binnen de onderzochte groep op te volgen.
Onder de verschillende dimensies van sociale gezondheid die in deze onderzoeken worden gevolgd, richten we ons op de volgende drie stoornissen:
COVID-19 Gezondheidsenquête en BELHEALTH enquête Percentage van de bevolking (18 jaar en ouder) die ontevreden is over hun sociale contacten, op basis van antwoorden op de vraag over hun sociale contacten in de afgelopen twee weken. De deelnemers konden kiezen uit de volgende antwoorden: 1 = zeer ontevreden, 2 = vrij ontevreden, 3 = vrij tevreden, en 4 = zeer tevreden. Sociale ontevredenheid wordt gedefinieerd als het percentage mensen dat antwoordde met "zeer ontevreden" of "vrij ontevreden."
Belgische gezondheidsenquête (HIS) Percentage van de bevolking (15 jaar en ouder) die ontevreden is over hun sociale contacten, op basis van antwoorden op de vraag "Hoe beoordeelt u uw sociale contacten?". Sociale ontevredenheid komt overeen met het percentage mensen dat antwoordde met "vrij ontevreden" of "zeer ontevreden".
Zwakke ervaren sociale steun
Aan deelnemers van de COVID-19- en BELHEALTH enquête (18 jaar en ouder) en van de HIS (15 jaar en ouder) werd gevraagd om hun ervaren niveau van steun van de mensen om hen heen te beoordelen met behulp van de Oslo Social Support Scale (OSSS-3). De totale score dient als een beoordeling van sociale steun.
Eenzaamheid
COVID-19 Gezondheidsenquête en BELHEALTH enquête Aan deelnemers (18 jaar en ouder) werd gevraagd hun niveau van eenzaamheid te beoordelen met behulp van de 6-items DeJong Gierveld Eenzaamheidschaal[24]. Deze eenzaamheidscores werden vervolgens ingedeeld in drie niveaus: niet eenzaam (score van 0 of 1), matig eenzaam (score van 2, 3 of 4), en ernstig eenzaam (score van 5 of 6). Eenzaamheid werd gedefinieerd als het gevoel van matige of ernstige eenzaamheid.
Referenties
Eerste COVID-19-gezondheidsenquête: eerste resultaten. Depotnummer D/2020/14.440/49. Brussel: Sciensano; 2020. doi: 10.25608/f0tt-py28
Tweede COVID-19-gezondheidsenquête: eerste resultaten. Depotnummer D/2020/14.440/51. Brussel: Sciensano; 2020. doi: 10.25608/kd4x-0m92
Derde COVID-19-gezondheidsenquête: eerste resultaten. Depotnummer D/2020/14.440/53. Brussel: Sciensano; 2020. doi: 10.25608/5zdx-td23
Harandi TF, Taghinasab MM, Nayeri TD. The correlation of social support with mental health: A meta-analysis. Electronic Physician. 2017 Sep 25;9(9):5212.
De Jong Gierveld J, Van Tilburg T. A 6-Item Scale for Overall, Emotional, and Social Loneliness: Confirmatory Tests on Survey Data. Research on Aging. 2006;28(5):582–98.
Als je, als kind of ouder van een kind in nood, je overstuur voelt of emotionele of psychologische steun nodig hebt, aarzel dan niet om de hulplijn 103 te bellen, of bezoek de volgende website : https://www.tegek.be/
1.Kernboodschappen
In 2022 ervaarden meisjes hun gezondheid als minder goed, meldden ze meer psychosomatische klachten en voelden ze zich vaker eenzaam dan jongens.
In 2022 beschouwden adolescenten uit meer welvarende gezinnen zichzelf als gezonder, rapporteerden ze minder psychosomatische klachten en voelden ze zich minder eenzaam dan degenen uit minder welvarende gezinnen.
In 2022 rapporteerden adolescenten in de Vlaamse Gemeenschap een beter beeld van hun gezondheid, minder meervoudige gezondheidsklachten en minder eenzaamheid dan degenen in de Franse Gemeenschap.
2.Zelfgerapporteerde gezondheid
In België rapporteerden jongens in 2022 een betere zelfgerapporteerde gezondheid
In 2022 was het aandeel adolescenten met een uitstekende of goede zelfgerapporteerde gezondheid significant groter bij jongens dan bij meisjes. Voor beide geslachten was de prevalentie van een goede of uitstekende zelfgerapporteerde gezondheid bovendien significant hoger bij jongere adolescenten (11-12 jaar) dan bij oudere adolescenten (15-18 jaar), behalve bij jongens uit de Vlaamse Gemeenschap, waar het verschil enkel bestond tussen de 11–12-jarigen en de 17–18-jarigen.
Franse Gemeenschap
Vlaamse Gemeenschap
Prevalentie van goede of uitstekende zelfgerapporteerde gezondheid bij adolescenten van 11-18 jaar, volgens leeftijd en geslacht, 2022, Franse Gemeenschap Bron: HBSC Franse Gemeenschap [1]
Prevalentie van een goede of uitstekende zelfgerapporteerde gezondheid bij adolescenten van 11-18 jaar, volgens leeftijd en geslacht, 2022, Vlaamse Gemeenschap Bron: HBSC Vlaamse Gemeenschap [2]
Adolescenten uit de Vlaamse Gemeenschap rapporteerden in 2022 vaker een goede gezondheid
In 2022 beoordeelde een groter aandeel jongeren van 11 tot 18 jaar in de Vlaamse Gemeenschap hun gezondheid als goed of uitstekend in vergelijking met de Franse Gemeenschap, met een prevalentie van respectievelijk 86% en 83% bij jongens, en 79% en 73% bij meisjes.
De prevalentie van een betere zelfgerapporteerde gezondheid bleef tussen 2006 en 2022 stabiel
Het aandeel jongens en meisjes dat hun gezondheid als goed of uitstekend beoordeelde, bleef tussen 2006 en 2022 stabiel in beide gemeenschappen.
Jongens
Meisjes
Prevalentie van een goede of uitstekende zelfgerapporteerde gezondheid bij jongens van 11-18 jaar, volgens gemeenschap, 2006-2022, België Bron: HBSC Franse Gemeenschap [1]
Prevalentie van een goede of uitstekende zelfgerapporteerde gezondheid bij meisjes van 11-18 jaar, volgens gemeenschap, 2006-2022, België Bron: HBSC Vlaamse Gemeenschap [2]
Adolescenten uit welvarende gezinnen rapporteerden in 2022 vaker een uitstekende gezondheid
Adolescenten van 11, 13 en 15 jaar uit welvarende gezinnen rapporteerden vaker een uitstekende gezondheid, in zowel de Vlaamse als in de Franse Gemeenschap. In de Vlaamse Gemeenschap was de prevalentie van een uitstekende gezondheid bij jongens en meisjes uit de hoogste sociaaleconomische (SE) groep 1,8 keer hoger dan bij leeftijdsgenoten uit de laagste SE-groep. In de Franse Gemeenschap was de prevalentie van een uitstekende gezondheid bij jongens uit de hoogste SE-groep 1,4 keer hoger dan bij jongens uit de laagste SE-groep; bij meisjes was dit 1,5 keer hoger.
Prevalentie van een uitstekende zelfgerapporteerde gezondheid bij adolescenten van 11, 13 en 15 jaar, volgens geslacht, gemeenschap en welvaart binnen het gezin, 2022, België Bron: HBSC Internationaal rapport [3]
In 2022 was het aandeel Belgische adolescenten dat hun gezondheid als uitstekend beoordeelde vergelijkbaar met het gemiddelde van de EU-14
Volgens het internationale HBSC-rapport van 2022 beschouwt 38% van de 15-jarige jongens en 19% van de 15-jarige meisjes in de EU-14-landen hun gezondheid als uitstekend. In België liggen de percentages in zowel de Franse als de Vlaamse Gemeenschap op een vergelijkbaar niveau met het EU-14-gemiddelde, voor zowel jongens als meisjes.
Jongens
Meisjes
Prevalentie van een uitstekende zelfgerapporteerde gezondheid bij 15-jarige jongens, volgens land, 2022, EU-14 Bron: HBSC Internationaal rapport [3]. EU-14 gemiddelde berekend door de auteurs op basis van HBSC International Report [3].
Prevalentie van een uitstekende zelfgerapporteerde gezondheid bij 15-jarige meisjes, volgens land, 2022, EU-14 Bron: HBSC Internationaal rapport [3]. EU-14 gemiddelde berekend door de auteurs op basis van HBSC International Report [3].
3.Meervoudige gezondheidsklachten
In 2022 rapporteerde een hoger aandeel meisjes meervoudige gezondheidsklachten
In 2022 was het aandeel jongeren dat meer dan één keer per week meerdere gezondheidsklachten meldde hoger bij de oudere leeftijdsgroepen (15-18 jaar) dan bij de jongere (11-12 jaar). Een uitzondering vormden jongens uit de Franse Gemeenschap, waar enkel een verschil werd vastgesteld tussen de 17-18-jarigen en de 11-12-jarigen. In alle leeftijdsgroepen van beide gemeenschappen rapporteerden meisjes vaker dan jongens dat ze meerdere keren per week verschillende gezondheidsklachten ervaarden.
Moeilijkheden om in slaap te vallen, zich zenuwachtig voelen en prikkelbaarheid waren de drie meest gerapporteerde symptomen die zowel jongens als meisjes in België wekelijks ervaarden [1-2].
Franse Gemeenschap
Vlaamse Gemeenschap
Prevalentie van gerapporteerde meervoudige gezondheidsklachten bij adolescenten van 11-18 jaar, volgens leeftijd en geslacht, 2022, Franse Gemeenschap Bron: HBSC Franse Gemeenschap [1]
Prevalentie van gerapporteerde meervoudige gezondheidsklachten bij adolescenten van 11-18 jaar, volgens leeftijd en geslacht, 2022, Vlaamse Gemeenschap Bron: HBSC Vlaamse Gemeenschap [2]
In 2022 meldden jongens en meisjes in de Franse Gemeenschap vaker meervoudige gezondheidsklachten
Het aandeel adolescenten dat meervoudige gezondheidsklachten rapporteerde, was hoger in de Franse Gemeenschap (43% bij jongens en 68% bij meisjes) vergeleken met de Vlaamse Gemeenschap (30% bij jongens en 52% bij meisjes).
Prevalentie van gerapporteerde meervoudige gezondheidsklachten bij adolescenten van 11-18 jaar, volgens geslacht en gemeenschap, 2022 Bron: HBSC Franse Gemeenschap [1] en HBSC Vlaamse Gemeenschap [2]
Adolescenten uit welvarende gezinnen rapporteerden in 2022 minder vaak meervoudige gezondheidsklachten
In 2022 rapporteerden 11-, 13- en 15-jarige adolescenten uit gezinnen met een lage welvaart vaker meervoudige gezondheidsklachten die meer dan eens per week voorkwamen dan hun leeftijdsgenoten uit gezinnen met een hoge welvaart. Dit SE verschil was het meest uitgesproken in de Vlaamse Gemeenschap: de prevalentie van meervoudige gezondheidsklachten was bij jongens uit laagwelvarende gezinnen 1,4 keer hoger, en bij meisjes 1,2 keer hoger dan bij hun leeftijdsgenoten uit hoog welvarende gezinnen. Voor de Franse Gemeenschap was er geen significant SE verschil.
Prevalentie van gerapporteerde meervoudige gezondheidsklachten bij adolescenten van 11, 13 en 15 jaar, volgens geslacht, gemeenschap en welvaart binnen het gezin, 2022, België Bron: HBSC Internationaal rapport [3]
In 2022 rapporteerden adolescenten uit de Franse Gemeenschap vaker meervoudige gezondheisklachten dan het gemiddelde van de EU-14
Volgens het internationale HBSC-rapport van 2022 rapporteerde gemiddeld 36% van de 15-jarige jongens en 68% van de 15-jarige meisjes in de EU-14-landen meer dan eens per week meervoudige gezondheidsklachten. Binnen de Franse Gemeenschap lagen de percentages boven het EU-14-gemiddelde: 43% van de jongens en 74% van de meisjes rapporteerden meervoudige gezondheidsklachten. De Vlaamse Gemeenschap bleef net onder het gemiddelde, met 32% van de jongens en 63% van de meisjes die meervoudige gezondheidsklachten rapporteerden.
Jongens
Meisjes
Prevalentie van gerapporteerde meerdvoudige gezondheidsklachten bij 15-jarige jongens, volgens land, 2022, EU-14 Bron: HBSC Internationaal rapport [3]. EU-14 gemiddelde berekend door de auteurs op basis van HBSC International Report [3].
Prevalentie van gerapporteerde meerdvoudige gezondheidsklachten bij 15-jarige meisjes, volgens land, 2022, EU-14 Bron: HBSC Internationaal rapport [3]. EU-14 gemiddelde berekend door de auteurs op basis van HBSC International Report [3].
4.Eenzaamheid
In 2022 rapporteerden meisjes vaker eenzaamheid dan jongens
In 2022 was het aandeel jongeren dat aangaf zich meestal of altijd eenzaam te hebben gevoeld in het jaar voorafgaand aan het onderzoek aanzienlijk hoger bij meisjes dan bij jongens, zowel in de Franse als in de Vlaamse Gemeenschap. Bij meisjes nam de eenzaamheid geleidelijk toe met de leeftijd, behalve tussen de leeftijdsgroepen 15–16 en 17–18 jaar, waar de percentages vergelijkbaar waren. Bij jongens werd alleen een significant verschil vastgesteld tussen de jongste groep (11–12 jaar) en de oudste groep (17–18 jaar).
Franse Gemeenschap
Vlaamse Gemeenschap
Prevalentie van gerapporteerde eenzaamheid bij jongeren van 11–18 jaar, volgens geslacht en leeftijd, 2022, Franse Gemeenschap Bron: HBSC Franse Gemeenschap [1]
Prevalentie van gerapporteerde eenzaamheid bij jongeren van 11–18 jaar, volgens geslacht en leeftijd, 2022, Vlaamse Gemeenschap Bron: HBSC Vlaamse Gemeenschap [2]
In 2022 kwam eenzaamheid vaker voor bij jongeren uit de Franse Gemeenschap
Meer jongeren van 11 tot 18 jaar gaven in de Franse Gemeenschap aan zich meestal of altijd eenzaam te voelen (14% van de jongens en 31% van de meisjes) dan in de Vlaamse Gemeenschap (10% van de jongens en 22% van de meisjes).
Prevalentie van gerapporteerde eenzaamheid bij jongeren van 11–18 jaar, volgens geslacht en gemeenschap, 2022 Bron: HBSC Franse Gemeenschap [1] en HBSC Vlaamse Gemeenschap [2]
Adolescenten uit welvarende gezinnen rapporteerden minder vaak eenzaamheid in 2022
Bij jongeren van 11, 13 en 15 jaar kwam het gevoel zich meestal of altijd eenzaam te voelen minder vaak voor bij jongeren uit welvarende gezinnen, zowel bij meisjes in beide gemeenschappen als bij jongens in de Vlaamse Gemeenschap.
In de Franse Gemeenschap was de prevalentie van eenzaamheid bij meisjes uit gezinnen met een lage welvaart 1,6 keer hoger dan bij meisjes uit gezinnen met een hoge welvaart. In de Vlaamse Gemeenschap was de prevalentie van eenzaamheid bij jongeren uit gezinnen met een lage welvaart 2,0 keer hoger dan bij jongeren uit gezinnen met een hoge welvaart.
Prevalentie van gerapporteerde meervoudige gezondheidsklachten bij adolescenten van 11, 13 en 15 jaar, volgens geslacht, gemeenschap en welvaart binnen het gezin, 2022, België Bron: HBSC Internationaal rapport [3]
In 2022 was de prevalentie van eenzaamheid onder meisjes uit de Franse Gemeenschap het hoogst van alle EU-14-landen
Volgens het internationale HBSC-rapport van 2022 gaf in de EU-14-landen gemiddeld 11% van de 15-jarige jongens en 27% van de 15-jarige meisjes aan zich altijd of meestal eenzaam te hebben gevoeld tijdens het voorbije jaar. De geobserveerde frequentie in beide Belgische gemeenschappen lag dicht bij het gemiddelde van de EU-14, behalve bij de 15-jarige meisjes in de Franse Gemeenschap, waar het aandeel dat eenzaamheid rapporteerde het hoogst was van alle EU-14-landen (37%).
Jongens
Meisjes
Prevalentie van gerapporteerde eenzaamheid bij 15-jarige jongens, volgens land, 2022, EU-14 Bron: HBSC Internationaal rapport [3]. EU-14 gemiddelde berekend door de auteurs op basis van HBSC International Report [3].
Prevalentie van gerapporteerde eenzaamheid bij 15-jarige meisjes, volgens land, 2022, EU-14 Bron: HBSC Internationaal rapport [3]. EU-14 gemiddelde berekend door de auteurs op basis van HBSC International Report [3].
Volgens de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) ervaarde in 2021 één op de zeven jongeren tussen 10 en 19 jaar een psychische stoornis, goed voor 13% van de wereldwijde ziektelast binnen deze leeftijdsgroep [4]. Depressie, angststoornissen en gedragsstoornissen behoren tot de belangrijkste oorzaken van ziekte en beperkingen bij adolescenten. Het niet aanpakken van mentale gezondheidsproblemen bij adolescenten kan gevolgen hebben wanneer zij volwassen worden, met negatieve effecten op zowel de fysieke als mentale gezondheid, en een verminderde levenstevredenheid tot gevolg [4].
Sociale interacties zijn eveneens een fundamentele menselijke behoefte, vergelijkbaar met andere basisbehoeften. Een gebrek aan verbondenheid met anderen wordt geassocieerd met diepgaande en langdurige negatieve gevolgen voor de fysieke en mentale gezondheid. De adolescentie is een gevoelige periode voor sociale interactie: jongeren zijn extra gevoelig voor sociale prikkels en voor de negatieve effecten van sociale uitsluiting [5]. De impact van sociale isolatie en eenzaamheid op de sterftecijfers is vergelijkbaar met die van andere bekende risicofactoren zoals roken, obesitas en fysieke inactiviteit. Sociale isolatie en eenzaamheid komen wijdverspreid voor, waarbij naar schatting 5 tot 15 % van de adolescenten gevoelens van eenzaamheid ervaart [6].
Hoewel de netwerken die psychische ondersteuning bieden aan jongeren in België zich verder ontwikkelen, zijn er tot op heden relatief weinig studies die nationale cijfers geven over de mentale gezondheid van jongeren, vooral bij de jongste leeftijdsgroepen. De weinige bestaande onderzoeken brengen waarschijnlijk slechts het topje van de ijsberg in kaart, aangezien veel jongeren geen diagnose krijgen. De COVID-19-pandemie heeft bovendien grote zorgen opgeroepen over het welzijn van jongeren. In 2018 breidde de Belgische Gezondheidsenquête (HIS) haar onderzoeksveld voor het eerst uit naar psychische problemen bij kinderen, en leverde zo nieuwe inzichten op [7]. De HBSC-enquête (Health Behaviour in School-aged Children) biedt momenteel de meeste informatie over het emotioneel welzijn van Belgische jongeren tussen 11 en 18 jaar [1-3].
We gebruikten daarom drie indicatoren om het mentale en sociale welzijn van jongeren in België te beschrijven:
De HBSC-enquête verzamelt gegevens via vragenlijsten die door leerlingen worden ingevuld, afkomstig uit een steekproef van scholen die willekeurig geselecteerd zijn uit de voltijdse onderwijsinstellingen. De enquêtes verschaffen informatie over adolescenten van 11 tot 18 jaar. De gegevens die voor de Franse Gemeenschap worden gebruikt, betreffen leerlingen uit Wallonië en het Brusselse Hoofdstedelijke Gewest, terwijl de Vlaamse Gemeenschap alleen scholen uit Vlaanderen omvat en niet die uit het Brusselse Hoofdstedelijke Gewest [1-2]. Voor het internationale niveau en de sociaaleconomische verschillen worden gegevens gebruikt uit de meest recente internationale rapporten van de WHO [3]. De indicatoren werden geëvalueerd bij adolescenten van 11, 13 en 15 jaar.
Definities
Zelfgerapporteerde gezondheid
De ervaren gezondheidstoestand van adolescenten werd beoordeeld met de vraag: “Zou je zeggen dat je gezondheid ... is?” Er werden vier antwoordcategorieën voorgesteld: “uitstekend”, “goed”, “eerder goed” en “niet zo goed”. In dit rapport gebruiken we alleen de categorieën goede of uitstekende gezondheidsbeleving.
Adolescenten werd gevraagd hoe vaak zij de volgende symptomen hadden ervaren in de afgelopen zes maanden: hoofdpijn; buikpijn; rugpijn; zich somber voelen; prikkelbaar of slechtgehumeurd zijn; zich nerveus voelen; moeilijk in slaap kunnen vallen; en duizeligheid. Degenen die minstens twee van deze acht symptomen met een frequentie van minstens wekelijks rapporteerden, werden geclassificeerd als personen met meervoudige gezondheidsklachten.
Eenzaamheid
Het gevoel van eenzaamheid werd gemeten door te vragen hoe vaak adolescenten zich eenzaam hadden gevoeld tijdens het jaar voorafgaand aan de enquête. De antwoordopties waren: “nooit”, “zelden”, “soms”, “meestal” en “altijd”. Adolescenten die aangaven zich “meestal” of “altijd” eenzaam te voelen, werden beschouwd als eenzaam.
Welvaart binnen het gezin
De HBSC maakt gebruik van de Family Affluence Scale (FAS), die jongeren bevraagt over materiële bezittingen in het huishouden. De HBSC-enquête gebruikte een zes-item beoordeling van gangbare materiële bezittingen of activiteiten, waaronder het bezit van een gezinsauto, het aantal slaapkamers en badkamers/douchekamers in het huis, buitenlandse vakanties, en het bezit van een computer en vaatwasser. De welvaart binnen het gezin geeft de prevalentie (of gemiddelde score) van de indicatoren weer bij adolescenten uit de 20 % rijkste huishoudens in beide gemeenschappen, in vergelijking met de 20 % minst welvarende huishoudens [3].
EU-14
De EU-14 verwijst naar alle landen die tussen 1995 en 2022 lid waren van de Europese Unie: Oostenrijk, België, Denemarken (zonder Groenland), Finland, Frankrijk, Duitsland, Griekenland, Ierland, Italië, Luxemburg, Nederland, Portugal, Spanje en Zweden. We vergelijken de Belgische gezondheidstoestand met die van de EU-14 in plaats van met die van de EU-27, omdat deze historische constructie meer sociaaleconomische overeenkomsten vertoont dan de EU-27.
Referenties
Dienst voor Gezondheidsinformatie, Promotie en Educatie, Université libre de Bruxelles. 2022. Health Behaviour in School-aged Children (HBSC)-enquête in de Franse Gemeenschap, gefinancierd door het Office de la Naissance et de l’Enfance (ONE), het Waalse Gewest (AVIQ) en het Brusselse Hoofdstedelijke Gewest (Cocof). http://sipes.ulb.ac.be/
Onderzoeksgroep Gezondheidspromotie van de Universiteit Gent (UGent). 2022. De Health Behaviour in School-aged Children (HBSC)-studie in de Vlaamse Gemeenschap, onder coördinatie van het Regionaal Kantoor van de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) voor Europa, gefinancierd door het Vlaams Agentschap Zorg en Gezondheid. https://www.jongeren-en-gezondheid.ugent.be/
Regionaal Kantoor van de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) voor Europa. 2022. Spotlight op de gezondheid en het welzijn van adolescenten. Resultaten van de HBSC-enquête 2021/2022 in Europa en Canada. Internationaal rapport. https://www.who.int/europe/health-topics
In 2018 meldde 12% van de bevolking het gebruik van slaappillen of kalmerende middelen in de afgelopen 2 weken en meldde 8% het recent gebruik van antidepressiva. De consumptie van slaappillen of kalmerende middelen begon in 2008 af te nemen, terwijl de consumptie van antidepressiva is blijven toenemen.
Consumptie van psychotrope geneesmiddelen komen vaker voor in de laagst opgeleide groep dan in de hoogst opgeleide groep.
2.Achtergrond
In België is de Gezondheidsenquête een van de belangrijkste bronnen van systematische gegevens over indicatoren voor geestelijke gezondheid bij de algemene bevolking. Het monitort namelijk het zelfgerapporteerde gebruik van slaap- en kalmeermiddelen en antidepressiva in België sinds 1997. Voor de sedativa is de Gezondheidsenquête de enige beschikbare gegevensbron, aangezien deze geneesmiddelen niet worden terugbetaald en dus niet opgevolgd kunnen worden via de gezondheidszorggegevens.
De indicatoren over het gebruik van psychotrope geneesmiddelen refereren naar gebruik in de voorbije 2 weken bij personen van 15 jaar en ouder.
3.Gebruik van psychotrope geneesmiddelen
Toestand in 2018
België
In 2018 meldde 12,3% van de bevolking het gebruik van slaappillen of kalmerende middelen in de afgelopen 2 weken en 7,6% meldde recent gebruik van antidepressiva. Het gebruik van psychotrope geneesmiddelen ligt hoger bij vrouwen dan bij mannen: 15% vs 9.5% voor slaap- en kalmeermiddelen, en 9,8% vs 5,3% voor antidepressiva.
De consumptie van slaap- en kalmeermiddelen neemt toe met de leeftijd, en is het hoogst na de leeftijd van 45 jaar bij vrouwen en na de leeftijd van 65 jaar bij mannen.
De consumptie van antidepressiva is het hoogst bij vrouwen na de leeftijd van 45 jaar.
In 2018 was het gebruik van slaap- en kalmeermiddelen in Wallonië en Vlaanderen iets hoger dan in Brussel, maar de regionale verschillen zijn klein en niet significant.
Het gebruik van antidepressiva is in Vlaanderen iets lager dan in de andere gewesten, maar de verschillen zijn enkel significant bij vrouwen.
Trends
België
Van 1997 tot 2008 nam het gebruik van slaap- en kalmeermiddelen in de bevolking toe, daarna daalde deze weer wanneer beide geslachten samen worden beschouwd. Bij mannen bleef het verbruik echter stabiel rond de 10%, terwijl het daalde van 19% in 2008 tot 15% in 2018 bij vrouwen.
Sinds 1997 is het gebruik van antidepressiva bij beide geslachten verdubbeld.
Regionale verschillen
Het verbruik van slaap- en kalmeermiddelen was in Vlaanderen tot 2008 in beide geslachten significant lager dan in de 2 andere gewesten. Na 2008, doordat het gebruik van slaap- en kalmeermiddelen bleef toenemen in Vlaanderen en licht daalde in de andere gewesten, werden de regionale verschillen kleiner om in 2018 quasi te verdwijnen.
Er bestaat een sociaaleconomische gradiënt in het gebruik van slaap- en kalmeermiddelen en antidepressiva. Het gebruik van psychotrope geneesmiddelen ligt hoger bij de laagst opgeleide groep dan bij de hoogst opgeleide groep: 17,7% vs 12,3% voor slaap- en kalmeermiddelen, en 10,3% vs 6% voor antidepressiva.
Gebruik van psychotrope geneesmiddelen volgens opleidingsniveau, België, 2018 Bron: Eigen berekeningen op basis van deGezondheidsenquête, Sciensano, 2018 [1]
Indien u vragen hebt over zelfdoding of nood hebt aan een gesprek, aarzel dan niet om contact op te nemen:
met Tele-onthaal via het gratis telefoonnummer 106 of via de website www.tele-onthaal.be.
met de zelfmoordhulplijn via het gratis telefoonnummer 1813 of de website zelfmoord1813.be
1.Kernboodschappen
Vrouwen, jongvolwassenen, mensen met een lagere opleiding en inwoners van het Waalse Gewest behoren consequent tot de meest getroffen groepen.
Terwijl in 2018 ongeveer één op de tien volwassenen positief scoorde op depressie en angst, had bijna één op de vier hiermee te maken tijdens de pieken van de pandemie en de beperkende maatregelen in 2020-2021.
Naast de COVID-19-pandemie blijven aanhoudende maatschappelijke uitdagingen, zoals oorlogen, de energiecrisis, de stijgende kosten van het leven en klimaatverandering, een zware wissel trekken op de geestelijke gezondheid van de bevolking.
2.Het percentage van angst en depressie vanaf 2020
Tot juni 2022 zijn de gegevens afkomstig van de COVID-19-Gezondheidsenquêtes. Vanaf oktober 2022 werd dezelfde groep mensen gevolgd in de BELHEALTH-enquête om de evolutie van angststoornissen en depressieve stoornissen in de tijd en de mogelijke betrokken risico- en beschermende factoren te beoordelen.
Deze interactieve app biedt bijgewerkte gegevens over de geestelijke en sociale gezondheid van het BELHEALTH-cohort sinds oktober 2022. Het is belangrijk op te merken dat de COVID-19- en BELHEALTH-enquêtes niet werden ontworpen om volledig representatief te zijn voor de Belgische bevolking, maar eerder om trends in geestelijke gezondheidsproblemen binnen de studiepopulatie op te volgen.
Angststoornissen en depressie doorheen de tijd opvolgen met online enquêtes
Tijdens de COVID-19-crisis was er een aanzienlijke toename van angststoornissen en depressieve stoornissen, vooral tijdens de pieken van de COVID-19 pandemie en de invoering van strikte inperkingsmaatregelen. In 2022 werd een daling waargenomen, waarbij angststoornissen en depressie minder dan 20% van de bevolking troffen. Opgemerkt moet worden dat in 2022, ondanks de aankondiging van het einde van de COVID-19-crisis, andere grote crisissen opdoken, zoals de oorlog in Oekraïne en de economische gevolgen daarvan (waaronder de energiecrisis en de stijgende kosten van het leven).
Uit gegevens die vanaf 2023 zijn verzameld, blijkt dat angst- en depressieve stoornissen relatief stabiel zijn gebleven en over het algemeen tussen de 15% en 20% van de deelnemers treffen. De percentages stegen licht tijdens de wintermaanden (november 2023 en maart 2024) en bereikten respectievelijk 19% voor angst en 17% voor depressie. Vervolgens daalden de cijfers in juni 2024 tot 17% voor angststoornissen en 15% voor depressie. Vanaf eind 2024 tot in 2025 bleven beide indicatoren binnen een vergelijkbare bandbreedte schommelen, waarbij in oktober 2025 een lichte stijging werd waargenomen tot 17% voor angststoornissen en 16% voor depressie.
Gedurende de hele periode hadden angststoornissen consistent een hoger percentage dan depressieve stoornissen.
Percentage van de bevolking in de leeftijd van 18 jaar en ouder met angst- of depressieve stoornissen in de gezondheidsenquêtes (COVID-19 en BELHEALTH), Belgïe, 2025 Bron: COVID-19 gezondheidsenquêtes en BELHEALTH, Sciensano [1-10, 12-20] De rode lijn markeert de verandering in onderzoek (COVID-19 vs. Belhealth)
Angst- en depressieve stoornissen lijken voor beide geslachten af te nemen met de leeftijd
In België zijn de groepen die het meeste risico lopen op angststoornissen en depressievrouwen, jongvolwassenen, mensen met een lage scholingsgraad, alleenstaanden (met of zonder kinderen) en inwoners van het Waalse Gewest.
Jongvolwassenen tussen 18 en 29 jaar zijn bijzonder kwetsbaar voor angst- en depressieve stoornissen, met een hogere prevalentie bij vrouwen. Deze verslechtering kan niet aan één enkele oorzaak worden toegeschreven, maar is het gevolg van de opeenstapeling van meerdere, onderling samenhangende druk op verschillende levensdomeinen [21,22]. De pandemie heeft waarschijnlijk reeds bestaande uitdagingen die eigen zijn aan deze levensfase versterkt, zoals het starten van hoger onderwijs en het streven naar financiële onafhankelijkheid, in combinatie met isolatie en economische instabiliteit [21]. Nieuwere stressfactoren gelinkt aan digitalisering spelen eveneens een rol: het gebruik van sociale media, met name opwaartse sociale vergelijking, wordt in verband gebracht met depressie, een lager zelfbeeld en lichaamsontevredenheid bij jonge vrouwen, terwijl overmatig schermgebruik de slaap kan verstoren — een goed onderbouwde risicofactor voor een slechte mentale gezondheid [21,22]. Bezorgdheid over klimaatverandering en wereldwijde onzekerheid draagt eveneens bij aan de emotionele belasting van jongeren [22]. Samen verklaren deze cumulatieve druksituaties waarom jongvolwassenen hogere percentages angst- en depressieve stoornissen vertonen dan oudere leeftijdsgroepen.
Wat betreft de pieken die verband houden met de COVID-19-pandemie, lijken de twee jongste leeftijdscategorieën (18-29 en 30-49 jaar) bijzonder zwaar getroffen te zijn, met een sterkere stijging van het aantal gevallen. Daarentegen vertonen personen ouder dan 50 jaar gedurende deze periode een stabieler verloop, met minder uitgesproken schommelingen. Sommige gegevens ontbreken omdat is besloten geen gegevens te presenteren op basis van minder dan 10 waarnemingen.
Vanaf 2022 is het percentage van angst- en depressieve stoornissen stabieler. Angststoornissen blijven echter veel voorkomen onder de beroepsbevolking, vooral in vergelijking met 65-plussers. Bij vrouwen blijft er een duidelijk leeftijdsgebonden verloop bestaan voor zowel angst- als depressieve stoornissen. Depressieve stoornissen vertoonden een stijging in november 2023 bij personen van 30-49 jaar en bij mannen van 50-64 jaar, en in maart 2024 bij beide geslachten in de leeftijdsgroep van 18-29 jaar. Vanaf midden 2024 daalden de cijfers geleidelijk in de meeste leeftijdsgroepen. In oktober 2025 werd een relatieve stijging waargenomen, met name onder jongere vrouwen in de leeftijdsgroep 18–29 jaar, voor zowel angststoornissen (31,8 %) als depressieve stoornissen (30,6 %). Deze stijging moet echter met de nodige voorzichtigheid worden geïnterpreteerd, aangezien zij volgt op een opmerkelijke daling in maart 2025, en plotselinge schommelingen in de jongste leeftijdsgroepen kunnen deels het gevolg zijn van meetvariabiliteit als gevolg van kleinere steekproefomvang, in plaats van een werkelijke verandering in het percentage.
Mannen
Vrouwen
Percentage mannen in de leeftijd van 18 jaar en ouder met angststoornissen, naar leeftijd, België, 2025 Bron: COVID-19 gezondheidsenquêtes en BELHEALTH, Sciensano [1-10, 12-20] De rode lijn markeert de verandering in onderzoek (COVID-19 vs. Belhealth)
Percentage vrouwen in de leeftijd van 18 jaar en ouder met angststoornissen, naar leeftijd, België, 2025 Bron: COVID-19 gezondheidsenquêtes en BELHEALTH, Sciensano [1-10, 12-20] De rode lijn markeert de verandering in onderzoek (COVID-19 vs. Belhealth)
Mannen
Vrouwen
Percentage mannen in de leeftijd van 18 jaar en ouder met depressieve stoornissen, naar leeftijd, België, 2025 Bron: COVID-19 gezondheidsenquêtes en BELHEALTH, Sciensano [1-10, 12-20] De rode lijn markeert de verandering in onderzoek (COVID-19 vs. Belhealth)
Percentage vrouwen in de leeftijd van 18 jaar en ouder met depressieve stoornissen, naar leeftijd, België, 2025 Bron: COVID-19 gezondheidsenquêtes en BELHEALTH, Sciensano [1-10, 12-20] De rode lijn markeert de verandering in onderzoek (COVID-19 vs. Belhealth)
3.Het percentage van angst-en depressie in 2018
Vrouwen hebben vaker een angst-en depressieve stoornis dan mannen
Op basis van de beoordeling van psychometrische instrumenten, gaf, in 2018, 11% van de Belgische bevolking van 15 jaar en ouder een angststoornis aan, en 9,4% een depressieve stoornis. Voor beide aandoeningen hadden vrouwen een hogere prevalentie (14% en 10%, respectievelijk) dan mannen (7,9% en 8%, respectievelijk).
De stijgende trend in angststoornissen zette zich voort in 2018, terwijl de cijfers voor depressieve klachten terugkeerden naar hoe ze waren voor 2013
In 2013 hadden meer mensen last van angststoornissen dan daarvoor, en deze trend zette zich voort in 2018.
In 2013 voelden meer mensen zich depressief. Daarna, in 2018, gingen de cijfers terug naar hoe ze waren voor 2013, met een grotere verbetering voor vrouwen in vergelijking met mannen. Er moet echter worden opgemerkt dat de vragenlijsten die werden gebruikt om de aanwezigheid van angst en depressie te beoordelen, in 2018 anders waren dan in eerdere enquêtes. Daarom moeten de trends met de nodige voorzichtigheid worden geïnterpreteerd.
Het percentage van angst-en depressieve stoornissen is hoger in het Waalse Gewest en het Brusselse Hoofdstedelijke Gewest dan in het Vlaamse Gewest
Het Waalse Gewest kende een hoger percentage van angst- en depressieve stoornissen dan het Brusselse Hoofdstedelijke Gewest en het Vlaamse Gewest; en het percentage in het Brusselse Hoofdstedelijke Gewest was hoger dan in het Vlaamse Gewest.
Tussen 2008 en 2013 steeg het percentage van angststoornissen in alle gewesten. Tussen 2013 en 2018 bleef ze stijgen in het Waalse Gewest, vooral bij vrouwen maar ook bij mannen, terwijl dit niet het geval was in de andere gewesten.
Sinds 2001 komen depressieve stoornissen bij vrouwen minder vaak voor in het Vlaams Gewest dan in het Brussels Hoofdstedelijk Gewest en het Waals Gewest. Deze trend wordt sinds 2008 ook waargenomen bij mannen.
Mannen
Vrouwen
Percentage van angststoornissen bij mannen in België en de gewesten, 2001-2018b b breuk in tijdsreeks, verandering van instrument Bron: Eigen berekeningen op basis van de Gezondheidsenquête, Sciensano, 2001-2018 [11]
Percentage van angststoornissen bij vrouwen in België en de gewesten, 2001-2018b b breuk in tijdsreeks, verandering van instrument Bron: Eigen berekeningen op basis van de Gezondheidsenquête, Sciensano, 2001-2018 [11]
Mannen
Vrouwen
Percentage van depessieve stoornissen bij mannen in België en de gewesten, 2001-2018b b breuk in tijdsreeks, verandering van instrument Bron: Eigen berekeningen op basis van de Gezondheidsenquête, Sciensano, 2001-2018 [11]
Percentage van depessieve stoornissen bij vrouwen in België en de gewesten, 2001-2018b b breuk in tijdsreeks, verandering van instrument Bron: Eigen berekeningen op basis van de Gezondheidsenquête, Sciensano, 2001-2018 [11]
Mensen in de groep met het laagste opleidingsniveau hadden vaker een angst- of depressieve stoornis
Er bestaat een sterke sociaaleconomische gradiënt in het percentage van psychische stoornissen. Na standaardisatie voor leeftijd kwamen angststoornissen 2,3 keer vaker voor bij mensen uit de laagst opgeleide groep vergeleken met de hoogst opgeleide groep. Depressieve stoornissen kwamen driemaal vaker voor bij mensen uit de laagst opgeleide groep vergeleken met de hoogst opgeleide groep.
Percentage van angst- en depressieve stoornissen volgens opleidingsniveau, België, 2018 Bron: Eigen berekeningen op basis van de Gezondheidsenquête, Sciensano, 2018 [11]
Geestelijke gezondheid is het vermogen van ieder van ons om te voelen, te denken en te handelen op manieren die ons vermogen om van het leven te genieten vergroten en om de uitdagingen aan te gaan waarmee we worden geconfronteerd. Het is een positief gevoel van emotioneel en spiritueel welzijn dat de belangen respecteert van cultuur, gelijkheid, sociale rechtvaardigheid, interconnecties en persoonlijke waardigheid [23]. Vanwege de hoge frequentie van psychische stoornissen in westerse samenlevingen en de impact van hun kosten op het menselijk, sociaal en economisch vlak, wordt mentale gezondheid momenteel als een prioriteit voor de volksgezondheid beschouwd. De mentale gezondheid was al aan het verslechteren vóór de COVID-19-pandemie en die verslechtering nam tijdens en na de crisis verder toe [24].
In België is de Gezondheidsenquête één van de belangrijkste bronnen van systematische gegevens over psychische indicatoren in de algemene bevolking. Tijdens de COVID-19-crisis werden regelmatig online gezondheidsenquêtes georganiseerd om de evolutie van de geestelijke gezondheid van de bevolking te volgen. De gegevens werden verzameld tussen april 2020 en juni 2022. Vanaf oktober 2022 volgt het BELHEALTH-cohort de geestelijke gezondheid en het welzijn van dezelfde populatie om de 4 tot 6 maanden op. Terwijl de COVID-19-gezondheidsenquête gebruik maakte van een gemengde longitudinale en cross-sectionele aanpak (dezelfde deelnemers aanspreken en nieuwe deelnemers rekruteren op elk punt van gegevensverzameling), maakte BELHEALTH gebruik van een longitudinale aanpak (opvolging van hetzelfde cohort deelnemers doorheen de verschillende punten van gegevensverzameling). Hier werden enkel de cross-sectionele gegevens van BELHEALTH gebruikt. Om een representativiteit van de algemene bevolking te bereiken, werden de gegevens gestandardiseerd voor leeftijd, geslacht, opleidingsniveau en provincie van verblijf, waarbij voor de twee enquêtes een verschillende methodologie wordt gehanteerd.
Onder de verschillende dimensies van geestelijke gezondheid die in deze enquête worden gemonitord, concentreren we ons op de volgende stoornissen:
Percentage van angststoornissen gebaseerd op de psychometrische zelfevaluatie-instrumenten GAD-7
Er dient echter te worden opgemerkt dat de evaluatie van geestelijke gezondheidsproblemen bij de bevolking door middel van een gezondheidsenquête een aantal beperkingen kent. Deze hebben vooral te maken met het feit dat de schattingen gebaseerd zijn op screeningsinstrumenten voor psychische stoornissen of op zelfgerapporteerde informatie van de individuen. De informatie is dus niet verkregen door klinische diagnostische instrumenten, die vaak genuanceerder zijn. Desalniettemin zijn de resultaten van gezondheidsenquêtes doorgaans in overeenstemming met de bevindingen van specifieke enquêtes over geestelijke gezondheid.
Ernstigere psychische stoornissen zoals schizofrenie en bipolaire stoornissen worden hier niet gepresenteerd. Gezondheidsenquêtes zijn namelijk geen geschikt instrument om dergelijke complexe aandoenigen vast te stellen. Informatie over zelfmoordgedachten en -pogingen is te vinden op een specifieke pagina.
Definities
GAD-7: General Anxiety Disorder 7-item
De GAD-7 is een screeningstool voor algemene angststoornissen. Deelnemers van 15 jaar en ouder (voor de HIS) of 18 jaar en ouder (voor COVID-19-gezondheidsenquête en BELHEALTH) wordt gevraagd om de frequentie, indien van toepassing, van 7 kernsymptomen in de afgelopen 2 weken te evalueren. Met de verkregen scores kan de ernst van de symptomen worden beoordeeld [25].
Angststoornis
Respondenten van 15 jaar en ouder (voor de HIS) of 18 jaar en ouder (voor COVID-19-gezondheidsenquête en BELHEALTH) met een score van 10 of meer op 21 in de GAD-7-tool, worden beschouwd te lijden aan een angststoornis.
PHQ-9: Patient Health Questionnaire 9-item depression scale
De PHQ-9 is een screeningsinstrument voor depressie en andere depressieve stoornissen. Deelnemers van 15 jaar en ouder (voor de HIS) of 18 jaar en ouder (voor COVID-19-gezondheidsenquête en BELHEALTH) wordt gevraagd om de frequentie te evalueren waarin ze de afgelopen 2 weken 9 problemen hebben ondervonden [26].
Depressieve stoornis
Respondenten van 15 jaar en ouder (voor de HIS) of 18 jaar en ouder (voor COVID-19-gezondheidsenquête en BELHEALTH) werden beschouwd als lijdend aan een depressieve stoornis indien hun antwoorden voldeden aan een combinatie van criteria die specifiek zijn voor een ernstige depressieve stoornis en andere depressieve stoornissen volgens de PHQ-9 [27].