De gezondheidszorg vervult een essentiële maatschappelijke rol, maar is tegelijk ook een belangrijke economische sector met een aanzienlijke milieu impact. Juist daarom kan de sector een sleutelrol spelen op het vlak van duurzaamheid, zeker omdat zorgvraag in de toekomst verder zal toenemen. Zonder een gerichte aanpak dreigt de ecologische voetafdruk van de gezondheidszorg nog veel groter te worden.
Het onderzoek naar de milieu impact van de gezondheidszorg is een nog relatief jong en snel evoluerend domein. Bij de selectie van de indicatoren moesten we daarom niet alleen rekening houden met hun relevantie, maar ook met de beschikbaarheid van gegevens. Dit verklaart waarom bepaalde aspecten, zoals de isolatie van gebouwen, niet konden worden meegenomen.
De 17 indicatoren die we selecteerden om de milieu-impact van het Belgische gezondheidszorgsysteem te evalueren, zijn ondergebracht in 7 hoofdthema’s:
- De algemene milieuvoetafdruk van het gezondheidszorgsysteem, geanalyseerd aan de hand van de totale directe en indirecte uitstoot van broeikasgassen (ENV-1), de materialenvoetafdruk (ENV-2) en de landvoetafdruk (ENV-3)
- De luchtemissies, meer bepaald de directe uitstoot van broeikasgassen (ENV-4), fijnstof (ENV-5), verzurende gassen (ENV-6) en ozonprecursoren (ENV-7)
- Het beheer van gebouwen en energie, via het verbruik van fossiele brandstoffen (ENV-8) en het percentage algemene ziekenhuizen dat een energieaudit heeft uitgevoerd (ENV-9)
- De klimaatimpact van medische producten, namelijk inhalatoren voor acute symptoomverlichting en inhalatoren voor onderhoudsbehandeling (ENV-10a en ENV-10b), anesthesiegassen (ENV-11) en lachgas (N2O) (ENV-12)
- Duurzame voeding, aan de hand van het voedselafval in zorginstellingen (ENV-13)
- Afvalbeheer en circulaire economie, via de hoeveelheid geproduceerd afval (ENV-14) en het percentage ziekenhuizen met een verantwoordelijke voor de implementatie van een strategie voor afvalrecyclage, afvalvermindering of circulaire economie (ENV-15)
- Het waterbeheer, via het waterverbruik (ENV-16) en via het ecotoxicologische risico van geneesmiddelen in oppervlaktewater (ENV-17).
Indicatoren voor de milieu duurzaamheid
| ID |
Score |
BE |
Year |
FL |
WAL |
BRU |
Source |
EU-14 |
EU-27 |
| ENV-1 Directe en indirecte uitstoot van broeikasgassen in de gezondheidszorgsector, in kg CO2-eq per capita |
 |
! |
851
629
731
|
2022
2022
2018
|
- |
- |
- |
NEHAP
VITO
OECD
|
560
|
542
|
| ENV-2 Materialenvoetafdruk van de gezondheidszorgsector, in kg per capita |
 |
|
1042
|
2022
|
- |
- |
- |
VITO
|
-
|
-
|
| ENV-3 Landvoetafdruk van de gezondheidszorgsector, in m² per capita |
 |
|
0.48
|
2022
|
- |
- |
- |
Vito
|
-
|
-
|
| ENV-4 Directe uitstoot van broeikasgassen in de gezondheidszorgsector, in kg CO2 -eq per capita |
 |
! |
110.1
|
2023
2022
|
80.5
|
153.5
|
76.2
|
Eurostat
FPB
|
NR (40.9) |
NR (37.0) |
| ENV-5 Uitstoot van fijnstof (PM2,5) in de gezondheidszorgsector, in g per capita |
 |
! |
8.0
|
2023
2022
|
4.6
|
12.9
|
4.5
|
Eurostat
FPB
|
NR (2.8) |
NR (3.9) |
| ENV-6 Uitstoot van verzurende gassen in de gezondheidszorgsector, in g SO2 - eq per capita |
 |
! |
110.9
|
223
2022
|
72.6
|
184.3
|
62.6
|
Eurostat
FPB
|
NR (34.2) |
NR (34.4) |
| ENV-7 Uitstoot van ozonprecursoren in de gezondheidszorgsector, in gNMVOS-eq per capita |
 |
! |
224.3
|
2023
2022
|
155.6
|
350.5
|
123.6
|
Eurostat
FPB
|
NR (100.9) |
NR (0.5) |
| ENV-8 Verbruik van fossiele brandstoffen door de gezondheidszorgsector, in GJ/capita. |
 |
! |
1.4
|
2022
|
1.1
|
2.1
|
1.0
|
Eurostat
VPB
|
NR (0.6) |
NR (0.5) |
| ENV-9 Percentage algemene ziekenhuizen dat sinds 2018 een energieaudit heeft uitgevoerd, in % |
 |
|
|
2025
|
88.1
|
|
|
VIPA
|
|
|
| ENV-10a Voorschrijven van SABA-inhalatoren voor acute verlichting met lage klimaatimpact, in % van het totale aantal voorschriften voor SABA-inhalatoren |
 |
|
44.6 |
2023
11/2025
|
42.1
|
49.9
|
41.4
|
IMA-AIM
NHS England
|
9.7 (Engeland)
|
| ENV-10b Voorschrijven van ICS-LABA-inhalatoren voor onderhoudsbehandeling met lage klimaatimpact, in % van het totale aantal voorschriften voor ICS-LABA-inhalatoren |
 |
|
77.4
|
2023
11/2025
|
76.3
|
79.5
|
74.9
|
IMA-AIM
NHS England
|
53.7 (Engeland)
|
| ENV-11 Broeikasgasimpact van anesthesiegassen, in kg CO2 eq/capita |
 |
|
1.8
|
2023
|
|
|
|
Talbot et al.
|
|
0.9
|
| ENV-12 Directe uitstoot van N2O in de gezondheidszorgsector, in g/capita. |
 |
|
11.6
|
2023
|
|
|
|
Eurostat
|
11.7
|
10.5
|
| ENV-13 Jaarlijks voedselafval in ziekenhuizen en woonzorgcentra, in kg per capita |
 |
|
-
|
2024
|
1.5 !
|
-
|
-
|
OVAM
|
-
|
-
|
| ENV-14 Jaarlijks primair afval in de gezondheidszorg |
 |
|
-
|
2024
|
15.5
|
-
|
-
|
OVAM
|
-
|
-
|
|
ENV-15 Ziekenhuizen met een persoon of team dat een strategie voor afvalrecyclage, afvalvermindering of circulaire economie moet implementeren, in %
|
Gegevens nog niet beschikbaar
|
| ENV-16 Jaarlijks waterverbruik in de gezondheidszorg, in m3 |
 |
|
2022
|
0.68
|
-
|
-
|
VITO
|
-
|
|
|
| ENV-17 ENV-17 Ecotoxicologisch risico van geneesmiddelen in oppervlaktewater |
Gegevens nog niet beschikbaar, update verwacht medio 2026. |
|
|
|
Link naar het rapport
BEL = België, VL = Vlaanderen, WAL = Wallonië, BRU = Brussel, kg CO2-eq = kilogram CO2-equivalent, gSO2-eq = gram SO2-equivalent, gNMVOS-eq = gram equivalent van niet-methaanhoudende vluchtige organische stoffen, GJ = gigajoule
FPB = Federaal Planbureau, VIPA = Vlaams Infrastructuurfonds voor Persoonsgebonden Aangelegenheden, IMA = intermutualistisch agentschap, NHS = National Health Service, OVAM = Openbare Vlaamse Afvalstoffenmaatschappij, VITO = Vlaamse Instelling voor Technologisch Onderzoek, 1 Talbot A, Hollander HC, Bentzer P. Greenhouse gas impact from medical emissions of halogenated anaesthetic agents: a sales-based estimate. Lancet Planet Health. 2025;9(3):e227-e35.
! = score moet met voorzichtigheid worden geïnterpreteerd door methodologische tekortkomingen, OB = onbetrouwbare vergelijking door methodologische verschillen
Algemene milieuvoetafdruk van het gezondheidssysteem
De milieu-impact van de gezondheidszorg wordt bepaald door verschillende factoren, zoals energieverbruik, infrastructuur en het gebruik van talrijke goederen en diensten. Om deze impact in zijn geheel te beoordelen, kozen we voor drie brede en onderling verbonden indicatoren: uitstoot van broeikasgassen (ENV-1), gebruik van materialen (ENV-2) en land (ENV-3).
Deze indicatoren houden niet alleen rekening met de directe impact op de plaats waar zorg wordt verleend, maar ook op de indirecte impact van alle activiteiten stroomopwaarts. Dit onderscheid is belangrijk, aangezien een groot deel van de totale milieu-impact indirect is. Dat toont aan dat de gezondheidssector niet losstaat van andere sectoren en dat echte vooruitgang naar een grotere milieuduurzaamheid een gezamenlijke sector- en grensoverschrijdende inspanning vereist.
Een andere belangrijke methodologische opmerking is dat de resultaten in dit onderdeel niet rechtstreeks worden gemeten. Ze worden berekend aan de hand van een economisch model dat de link legt tussen gezondheidszorguitgaven en de milieu-impact van de sector. Deze schattingen blijven relatief ruw en kunnen variëren in functie van de gebruikte parameters, aannames en databronnen.
Totale directe en indirecte uitstoot van broeikasgassen (scope 1, 2 en 3) in de gezondheidszorgsector (ENV-1)
Deze indicator omvat de totale uitstoot van broeikasgassen door de gezondheidszorgsector. Ze omvat drie categorieën: uitstoot die rechtstreeks verband houdt met de werking van de zorgverstrekkers (scope 1, zie ook indicator ENV-4), uitstoot door het verbruik van aangekochte energie (scope 2) en uitstoot door activiteit die noodzakelijk is voor de werking van de sector, bijvoorbeeld bij de productie van medische producten of voedingsmiddelen, voor afvalverwerking, enz. (scope 3).
De belangrijkste broeikasgassen uit menselijke activiteiten zijn kooldioxide (CO2 ), methaan (CH4 ) en distikstofoxide (N2O).
- In 2022 varieerde de directe en indirecte broeikasgasuitstoot van de gezondheidszorgsector, volgens de bronnen, van 7 321 tot 9 901 kiloton CO2 -equivalenten, ofwel 629 tot 851 kg CO2 -equivalenten per capita. De uitstoot per capita lijkt in ons land tussen 2012 en 2022 licht te dalen, om in 2022 het laagste niveau te bereiken.
- De uitstoot van de gezondheidszorgsector vertegenwoordigt ongeveer 5% van alle broeikasgasuitstoot in België. Met uitzondering van de COVID-periode bleef dit aandeel tussen 2012 en 2022 relatief stabiel (tussen 4,9% en 5,5%).
- Meer dan 80 % van de uitstoot van de gezondheidszorgsector bestaat uit de indirecte uitstoot van scope 3. Meer dan de helft daarvan houdt verband met medische producten en dan vooral met geneesmiddelen. De directe uitstoot (scope 1) maakt 11 % van het totaal uit. Binnen de sector zijn de ziekenhuizen de grootste uitstoters. Zij staan in voor 55 % van de totale uitstoot, tegenover 22% voor de ambulante zorg.
- Op basis van gegevens uit 2018 behoort de Belgische uitstoot per capita nog steeds tot de hoogste van Europa (731 kg CO2-eq/inw. tegenover 560 kg voor de EU-14 en 450 kg voor de EU-27). Alleen Duitsland presteert slechter. Als aandeel van de nationale uitstoot staat ons land op de vierde plaats met 5,5 %, vergeleken met 4,9 % (EU-14) en 4,3 % (EU-27). Een update met cijfers voor 2022 wordt tegen het einde van het jaar verwacht.
Link naar de technische fiche en gedetailleerde resultaten
Materialenvoetafdruk van de gezondheidszorgsector (ENV-2)
Onder 'materialenvoetafdruk' verstaan we de hoeveelheid grondstoffen die worden gewonnen - biomassa, fossiele brandstoffen, metaalhoudende en niet-metaalhoudende mineralen - voor de werking van de gezondheidszorgsector. Het gaat daarbij om o.a. energie, infrastructuur, apparatuur, geneesmiddelen, vervoer en voeding.
- In België bedraagt de materialenvoetafdruk van het gezondheidssysteem ongeveer 1 000 kg/capita. Tussen 2012 en 2022 bleef dit cijfer over het algemeen stabiel, ondanks een toename van het zorgvolume. Wel waren er schommelingen door contextuele factoren, zoals economische trends en de COVID-19 pandemie. Het aandeel van de gezondheidszorg in de totale materialenvoetafdruk van ons land bleef relatief stabiel: 5,6-6,4 % tussen 2012 en 2022, met een piek van 6,7 % tijdens de pandemie.
- Niet-metaalhoudende mineralen, veelvuldig gebruikt in o.a. infrastructuur, vormen meer dan de helft van de gehele materialenvoetafdruk. Daarna volgen biomassa (voedingsmiddelen, papier, textiel, hout voor de bouw…) en fossiele brandstoffen (zoals energie, transport, farmaceutische en chemische producten en kunststoffen), die elk ongeveer 20 % vertegenwoordigen. Ongeveer driekwart van de totale voetafdruk vind zijn oorsprong in de mijnbouw, terwijl ongeveer 20% afkomstig is van landbouw en bosbouw.
- Een zeer groot deel van de materialenvoetafdruk van de sector wordt gegenereerd door ‘faciliterende’ producten en diensten (infrastructuur, transport, catering, enz.) en niet zozeer door gezondheidszorg en gezondheidsproducten in strikte zin. Meer dan de helft van de grondstoffen die nodig zijn voor het Belgische gezondheidssysteem is afkomstig uit landen buiten de EU; slechts 22 % is van Belgische oorsprong.
- De beschikbare internationale gegevens zijn te oud (2015) om een relevante vergelijking mogelijk te maken.
Link naar de technische fiche en gedetailleerde resultaten
Landvoetafdruk van de gezondheidszorgsector (ENV-3)
Deze indicator geeft aan hoeveel land er nodig is om aan de behoeften van de gezondheidszorgsector te voldoen. Dit betreft het rechtstreekse oppervlaktegebruik door de zorginstellingen en de oppervlakte die vereist is voor de productie van biomassa.
- In België is de landvoetafdruk van de gezondheidszorgsector licht gedaald: van 6 007 km² (0,54 m² per capita) in 2012 naar 5 587 km² (0,48 m² per capita) in 2022. Het aandeel van de sector in de totale Belgische voetafdruk bleef in die periode vrij stabiel, en schommelde tussen 4,9 en 5,8%.
- De voetafdruk wordt vooral bepaald door de lopende uitgaven, vooral voor de consumptie van voedingsmiddelen enerzijds en goederen op basis van biomassa (zoals papier, karton, hout en textiel) anderzijds. Beide categorieën vertegenwoordigen elk 20–25% van de totale voetafdruk. Meer dan twee derde van die voetafdruk wordt buiten de EU gegenereerd, tegenover slechts ongeveer 7% in België.
- Een internationale vergelijking is eveneens moeilijk, omdat de buitenlandse gegevens uit 2015 dateren en daardoor te weinig relevant zijn voor een actuele analyse.
Link naar de technische fiche en gedetailleerde resultaten
Directe luchtemissies
De indicatoren in dit deel hebben betrekking op vier soorten luchtemissies met een impact op het milieu: broeikasgassen (alleen scope 1) (ENV 4), fijnstof PM2,5 (ENV 5), verzurende gassen (ENV 6) en ozonprecursoren (ENV 7).
Ook hier worden de resultaten niet rechtstreeks gemeten, maar geraamd via een modelering door het Federaal Planbureau. Recente methodologische wijzigingen en enkele specificiteiten in de gegevensverzameling hadden bovendien een impact op de internationale vergelijking. Daarom moeten de resultaten voor deze vier indicatoren met de nodige omzichtigheid worden geïnterpreteerd.
Vooral de internationale vergelijkingen zijn momenteel weinig betrouwbaar, aangezien de gehanteerde methodes van land tot land verschillen. We hebben er dan ook voor gekozen deze vergelijkingen hier niet gedetailleerd te bespreken. België lijkt voor alle vier de indicatoren relatief zwak te scoren, wat erop wijst dat extra inspanningen nodig kunnen zijn—al moet dit worden bevestigd met betere en meer consistente data.
Daarnaast valt op dat Wallonië voor alle indicatoren in deze rubriek minder goed presteert dan de andere gewesten. De oorzaken daarvan moeten nog verder worden onderzocht, maar mogelijke verklaringen zijn onder meer grotere afstanden en het frequentere gebruik van stookolie voor verwarming.
Directe uitstoot van broeikasgassen (scope 1) in de gezondheidszorgsector (ENV-4)
Deze indicator heeft betrekking op de directe broeikasgasuitstoot door de gezondheidszorgsector.
Het gaat daarbij om de uitstoot die ontstaat door de verbranding van fossiele brandstoffen door zorgverstrekkers (zoals stookolie) en door gebruik van het wagenpark.
In 2023 was koolstofdioxide (CO₂) veruit het belangrijkste broeikasgas: het vertegenwoordigde bijna 97% van de totale uitstoot van de Belgische gezondheidszorgsector.
- In België bedroeg de jaarlijkse broeikasgasuitstoot van de gezondheidszorgsector in 2023 bijna 1,3 miljoen ton CO₂ equivalent (CO₂ eq). Op basis van de nieuwe methodologie die in 2023 werd ingevoerd, komt dit neer op een stijging van 71% sinds 2012. Volgens de oude methodologie was de uitstoot tussen 2012 en 2022 echter nauwelijks gestegen (+0,2%). Gezien deze grote verschillen, hebben we er voor gekozen om geen indicatie van de trend weer te geven.
- De verschillen tussen de gewesten zijn opvallend. Waar Vlaanderen (81 kg CO₂ eq per capita) en Brussel (76 kg) vergelijkbare waarden vertonen, ligt de uitstoot in Wallonië met 154 kg per capita (gegevens 2022) bijna dubbel zo hoog. Methodologische factoren spelen daarbij ongetwijfeld een rol, maar lijken op zichzelf onvoldoende om een dergelijk groot verschil te verklaren.
Link naar de technische fiche en gedetailleerde resultaten
Uitstoot van fijnstof (PM2,5) in de gezondheidszorgsector (ENV-5)
PM2,5 zijn minuscule schadelijke deeltjes in de lucht die ernstige gezondheidsproblemen kunnen veroorzaken, zoals kanker en hart- en longaandoeningen. Naar schatting zijn ze wereldwijd jaarlijks verantwoordelijk voor 5 miljoen sterfgevallen.
- In 2023 produceerde de Belgische gezondheidszorgsector 94 ton PM2,5 (8 g/capita), wat 18% meer is dan in 2012. Dit vertegenwoordigt echter slechts 0,5% van de nationale PM2,5-uitstoot.
- Net als bij de broeikasgassen liggen Vlaanderen (4,5 g/capita in 2022) en Brussel (4,6 g) dicht bij elkaar, terwijl de uitstoot in Wallonië bijna 13 g/capita bedraagt.
Link naar de technische fiche en gedetailleerde resultaten
Uitstoot van verzurende gassen in de gezondheidszorgsector (ENV-6)
Verzurende gassen zijn luchtverontreinigende stoffen die een negatieve invloed kunnen hebben op de groei van planten, het dierenleven en de kwaliteit van de bodem en het grondwater.
De belangrijkste verzurende gassen zijn zwaveldioxide (SO₂), stikstofoxiden (NOx) en ammoniak (NH₃). Het grootste deel van de uitstoot door de Belgische gezondheidszorg bestaat uit stikstofoxiden.
- De uitstoot van verzurende gassen door de Belgische gezondheidszorgsector is doorheen de tijd stabiel gebleven, van 109 gram SO2-equivalenten per capita (gSO2-eq/capita) in 2012 tot 111 g in 2023 (+1,4 %).
- Ook hier is de uitstoot aanzienlijk hoger in Wallonië (184 gSO2-eq/inw. in 2022, tegenover 73 g in Vlaanderen en 63 g in Brussel).
Link naar de technische fiche en gedetailleerde resultaten
Uitstoot van ozonprecursoren in de gezondheidszorgsector (ENV-7)
Ozon (O₃) in de lagere luchtlagen kan smogvorming veroorzaken, wat schadelijk is voor de gezondheid, vooral voor mensen met luchtwegaandoeningen. Deze indicator heeft betrekking op ozonprecursoren: stoffen die, eenmaal in de lucht terechtgekomen, door langzame chemische reacties leiden tot de vorming van ozon. Tot deze groep behoren niet‑methaanhoudende vluchtige organische stoffen (NMVOS), stikstofoxiden (NOₓ), koolmonoxide (CO) en methaan (CH4). Ook hier geldt dat het grootste deel van de uitstoot van de Belgische gezondheidszorgsector afkomstig is van stikstofoxiden: in 2023 goed voor 78%.
- In 2023 bedroeg de uitstoot van de Belgische gezondheidszorgsector 224 g NMVOS equivalent per inwoner, goed voor iets meer dan 2.600 ton. Hoewel dit slechts ongeveer 1% van de totale nationale uitstoot van ozonprecursoren vertegenwoordigt, is dit aandeel sinds 2012 bijna verdubbeld.
- Ook hier zijn er duidelijke regionale verschillen: in Wallonië ligt de uitstoot van ozonprecursoren met 350 g NMVOS eq per capita (cijfers 2022) ongeveer dubbel zo hoog als in Vlaanderen (156 g) en Brussel (124 g).
Link naar de technische fiche en gedetailleerde resultaten
Beheer van gebouwen en energie
Voor dit thema werden er twee indicatoren geselecteerd: het verbruik van fossiele brandstoffen (ENV‑8) en het percentage algemene ziekenhuizen dat sinds 2018 een energieaudit heeft uitgevoerd (ENV‑9). Ziekenhuizen en andere zorginstellingen zijn immers energie-intensieve gebouwen. Hun afhankelijkheid van fossiele brandstoffen draagt in belangrijke mate bij tot de milieuvoetafdruk van de sector. Daarom is het belangrijk om het energieverbruik (en de evolutie ervan) en de energieperformantie van de gebouwen op te volgen, om naar een betere milieuduurzaamheid te kunnen evolueren.
De resultaten voor het verbruik van fossiele brandstoffen zijn gebaseerd op schattingen uit een modellering door het Federaal Planbureau. Net zoals bij andere indicatoren bemoeilijken methodologische verschillen tussen landen een betrouwbare internationale vergelijking.
Daarnaast omvat een subindicator van ENV‑1 (Totale directe en indirecte uitstoot van broeikasgassen) ook de uitstoot door gebouwen en energieverbruik. Deze categorie vertegenwoordigt iets minder dan 15% van de totale directe en indirecte broeikasgasuitstoot van de zorgsector.
Verbruik van fossiele brandstoffen door de gezondheidszorgsector (ENV-8)
In de Belgische gezondheidszorg worden fossiele brandstoffen vooral gebruikt voor transport en verwarming. In ons land zijn de hiervoor meest gebruikte energiebronnen aardgas, diesel en, in mindere mate, benzine.
- In 2022 verbruikte de Belgische gezondheidszorgsector in totaal 16 428 terajoule aan fossiele brandstoffen, goed voor 1,4 gigajoule per inwoner. Dat komt overeen met 76% van het totale energieverbruik van de sector en met 0,7% van het totale Belgische verbruik aan fossiele brandstoffen (exclusief transport). Het verbruik van fossiele brandstoffen binnen de zorgsector blijft in België toenemen, zowel in absolute waarde als per capita.
- Per inwoner ligt het fossiele brandstoffenverbruik in de gezondheidszorg hoger in Wallonië (2 GJ/inw.) dan in Brussel en Vlaanderen (beide ongeveer 1 GJ/inw.). Een alternatieve databron, die specifiek naar ziekenhuizen kijkt op basis van uitgaven in plaats van verbruik, toont een kleiner verschil tussen Wallonië en Vlaanderen, maar bevestigt wel een hoger stookolieverbruik in Wallonië.
Link naar de technische fiche en gedetailleerde resultaten
Percentage algemene ziekenhuizen dat sinds 2018 een energieaudit heeft uitgevoerd (ENV-9)
Tussen 2018 en 2025 bood het Vlaams Infrastructuurfonds voor Persoonsgebonden Aangelegenheden (VIPA) gratis energieaudits aan, uitgevoerd door experts. Het doel was om maatregelen te identificeren die het energieverbruik kunnen verlagen en de productie van hernieuwbare energie kunnen stimuleren, en zo bij te dragen aan de klimaatdoelstellingen voor koolstofneutraliteit tegen 2045 2050.
- Tussen 2018 en 2025 kregen 52 van de 59 algemene ziekenhuizen (88%) een energieaudit.
- Vooral algemene ziekenhuizen en psychiatrische ziekenhuizen maakten gebruik van deze audits en van de bijhorende subsidies voor energiebesparende maatregelen. Dit was een positieve bevinding, aangezien het grootste potentieel voor de vermindering van zorggerelateerde emissies bij ziekenhuizen lag, gezien zij verantwoordelijk waren voor ongeveer 55% van de emissies van de volledige zorgsector.
- De maatregelen die daarbij het vaakst werden aanbevolen, waren een modernisering van de verlichting – via de vervanging van gloei en tl lampen of de vernieuwing van het volledige verlichtingssysteem – en de installatie van fotovoltaïsche zonnepanelen. Deze twee ingrepen behoorden ook tot de meest gesubsidieerde energiebesparende maatregelen, waarbij de aanpassing van de verlichting op de eerste plaats stond en de plaatsing van zonnepanelen op de derde plaats.
Link naar de technische fiche en gedetailleerde resultaten
Medische producten met een hoge klimaatimpact
De uitstoot door medische producten – vooral geneesmiddelen – maakt een aanzienlijk deel uit van de directe en indirecte broeikasgasuitstoot van de Belgische gezondheidszorgsector (zie ook ENV 1). Sommige stoffen zijn daarbij bijzonder schadelijk voor het milieu. Dat geldt bijvoorbeeld voor de gassen die worden gebruikt in dosisinhalatoren voor bepaalde luchtwegaandoeningen, die op zichzelf al goed zijn voor 0,4% van de totale uitstoot, maar ook voor specifieke anesthesiegassen.
Deze sectie behandelt drie indicatoren: het gebruik van inhalatoren met een lage koolstofvoetafdruk (ENV 10a en ENV 10b), de klimaatimpact van anesthesiegassen (ENV 11) en de directe uitstoot van distikstofoxide (ENV 12).
Voorschrijven van inhalatoren voor acute verlichting (SABA) en inhalatoren voor onderhoudsbehandeling (ICS-LABA) met een lage koolstofvoetafdruk (ENV-10a en ENV-10b)
Inhalatoren worden gebruikt voor de behandeling van luchtwegaandoeningen zoals astma en chronische bronchitis (COPD). Ze kunnen dienen voor acute verlichting van symptomen (SABA, kortwerkend) of als onderhoudsbehandeling (LABA, langwerkend).
Dosisinhalatoren maken gebruik van drukpatronen die het geneesmiddel vrijgeven met behulp van een broeikasgas. Andere types, zoals poederinhalatoren en vernevelaars, zijn minder schadelijk voor het milieu en verdienen daarom de voorkeur.
- Het gebruik van inhalatoren voor acute verlichting met een lage koolstofvoetafdruk neemt in België af. In 2023 vertegenwoordigden ze nog slechts 45% van alle inhalatoren voor acute verlichting, terwijl dat aandeel in 2012 nog boven 75% lag. Deze daling kan deels worden verklaard omdat ze steeds gerichter worden ingezet voor de meest ernstige gevallen - hun gebruik is trouwens gehalveerd - voor wie milieuvriendelijkere alternatieven niet altijd beschikbaar of onvoldoende doeltreffend zijn.
- Voor de onderhoudsbehandelingen (LABA) blijft het aandeel van inhalatoren met een lage koolstofvoetafdruk daarentegen hoog en stabiel: 77% in 2023, een niveau dat al sinds 2012 weinig is veranderd. Ook het totale aantal voorschriften in dit segment is gedaald (-7,2%).
- Daarnaast verschilt het gebruik van inhalatoren met een lage koolstofvoetafdruk sterk per leeftijdsgroep. Bij de acute verlichting ligt het aandeel bij kinderen jonger dan 12 jaar hoger (68% in 2023) dan bij adolescenten en volwassenen tussen 12 en 64 jaar (18%) en bij 65-plussers (37%). Voor de onderhoudsbehandelingen is het patroon omgekeerd: 56% bij kinderen onder 12 jaar, 81% bij tieners en volwassenen, en 78% bij senioren. De evolutie doorheen de tijd volgt in grote lijnen deze algemene trends.
- Hoewel internationale vergelijkingsgegevens beperkt zijn, wijzen de beschikbare cijfers erop dat België relatief goed presteert. De waarschuwingen over het voorschrijven van SABA inhalatoren houden geen verband met het gedrag van de voorschrijvers, maar met het feit dat er vaak geen adequaat, milieuvriendelijk alternatief bestaat. Ze zijn dus vooral gericht aan de farmaceutische industrie.
Link naar de technische fiche en gedetailleerde resultaten
Broeikasgasimpact van anesthesiegassen (ENV-11)
Anesthesiegassen zijn verantwoordelijk voor ongeveer 3% van de koolstofvoetafdruk van de gezondheidszorgsector en hebben een aanzienlijke impact op de opwarming van de aarde. Het gebruik ervan moet daarom zoveel mogelijk worden vermeden, ten gunste van intraveneuze anesthesiemiddelen.
Wanneer anesthesiegassen toch noodzakelijk zijn, verdienen producten met een lagere klimaatimpact - zoals sevofluraan - en technieken zoals anesthesie met laag debiet de voorkeur. Het gebruik van desfluraan, dat bijzonder schadelijk is voor het klimaat, zou volledig moeten worden stopgezet. Sinds begin 2026 is het in de EU trouwens nagenoeg volledig verboden om het te gebruiken.
- Volgens de terugbetalingsgegevens is in België het gebruik van desfluraan tussen 2015 en 2024 bijna gehalveerd. Sevofluraan blijft veruit het meest gebruikte anesthesiegas in de Belgische gezondheidszorg: het jaarlijkse verbruik bedraagt ongeveer 25 000 liter, tegenover minder dan 1 000 liter voor desfluraan. Tussen 2015 en 2024 steeg het verbruik van sevofluraan bovendien met bijna 6%.
- Toch blijft er in ons land aanzienlijke ruimte voor verbetering. In vergelijking met andere Europese landen blijkt de Belgische klimaatimpact van anesthesiegassen relatief hoog te zijn: in 2023 bedroeg de uitstoot 1,8 kg CO₂ equivalent per inwoner, ruim dubbel zoveel als het Europese gemiddelde van 0,9 kg in 25 Europese landen.
Link naar de technische fiche en gedetailleerde resultaten
Directe uitstoot van distikstofoxide (lachgas - N2O) door de gezondheidszorgsector (ENV-12)
Distikstofoxide, lachgas of nitroxide is een verdovend en pijnstillend gas dat al lang in de geneeskunde wordt gebruikt. De koolstofimpact is 120 keer groter dan die van CO2, waardoor het na CO2 en methaan een van de belangrijkste broeikasgassen is. Het is ook het gas met de grootste impact op de ozonlaag.
In de Belgische ziekenhuizen wordt het tegenwoordig vooral bij kinderen gebruikt.
• De uitstoot van N₂O door de Belgische gezondheidszorg bedroeg 94 ton in 2024, tegenover 254 ton in 2013, een daling met 63%. Deze sterke afname is vooral te danken aan het niet meer gebruiken van een gecentraliseerde distributiemethode, die gepaard ging met belangrijke gaslekken (70–90%), want de totale gebruiksduur van N₂O is ondertussen toegenomen (+31% tussen 2015 en 2023). De gezondheidszorg is overigens verantwoordelijk voor minder dan 2% van de totale N₂O uitstoot in België, die vooral veroorzaakt wordt door de landbouwsector.
• De Belgische resultaten liggen in lijn met het Europese gemiddelde. Door het gebrek aan gegevens over het aandeel ziekenhuizen dat al is overgeschakeld op de nieuwe, veel minder lekgevoelige distributiemethode, kan deze indicator echter niet worden beoordeeld.
Link naar de technische fiche en gedetailleerde resultaten
Duurzame voeding
We staan er misschien niet altijd bij stil, maar zorginstellingen zoals ziekenhuizen, woonzorgcentra en andere residentiële structuren moeten ook maaltijden voorzien voor hun patiënten of bewoners, hun personeel en hun bezoekers. De productie, verwerking en bereiding van voedsel kunnen een niet te verwaarlozen impact hebben op het milieu, net als het afvalbeheer.
Dit onderdeel bevat momenteel slechts één indicator, die betrekking heeft op de hoeveelheid voedselafval in de residentiële zorg (ENV-13).
Een subindicator van indicator ENV-1 (directe en indirecte broeikasgasuitstoot) heeft ook betrekking op de broeikasgasuitstoot door deze cateringactiviteiten. Deze vertegenwoordigen iets minder dan 8 % van de uitstoot van de sector. De indicator ENV-3 (landgebruik) bevat ook gegevens uitgesplitst naar type activiteit. Het aandeel van de catering in de totale sector bedraagt in dit geval 20-25 %.
Jaarlijks volume voedselafval in ziekenhuizen en woonzorgcentra (ENV-13)
Sinds 2022 beschikt de Vlaamse Afvalstoffenmaatschappij (OVAM) over een gegevensmonitoringsysteem dat verplicht wordt gevoed door alle actoren die betrokken zijn bij de inzameling en verwerking van afval. Dankzij dit systeem zijn er statistieken beschikbaar voor het Vlaamse Gewest. Voor de andere gewesten bestaat er voorlopig nog geen vergelijkbaar systeem, waardoor de gegevens voor deze indicator enkel voor Vlaanderen beschikbaar zijn. Bovendien is het nog te vroeg om al een trend te kunnen vaststellen.
- In 2024 produceerden de Vlaamse zorginstellingen iets meer dan 10 kiloton voedselafval, wat neerkomt op 1,5 kg/inwoner in Vlaanderen. Iets meer dan de helft daarvan is afkomstig van woonzorgcentra, en ongeveer een derde van algemene ziekenhuizen. Deze cijfers vormen waarschijnlijk een onderschatting, omdat een deel van het voedselafval waarschijnlijk in andere afvalstromen terechtkwam.
- Uit de gegevens blijkt dat dit afval vrij weinig op stortplaatsen belandt. Het is echter nog niet met zekerheid vast te stellen via welke andere verwerkingsmethoden het precies wordt afgevoerd.
Link naar de technische fiche en gedetailleerde resultaten
Afvalbeheer en circulaire economie
Voor dit thema werden twee indicatoren geselecteerd: één voor het jaarlijkse volume aan primaire afvalstoffen in de zorgsector (ENV 14), en één voor het percentage ziekenhuizen met een verantwoordelijke voor de uitvoering van een strategie rond afvalrecycling, afvalvermindering of circulaire economie (ENV 15). Voor deze tweede indicator zijn momenteel nog geen gegevens beschikbaar, maar deze zouden wel beschikbaar moeten zijn tegen de publicatie van het volgende algemene evaluatierapport over de performantie van het gezondheidssysteem.
Jaarlijks volume primair afval in de gezondheidszorgsector (ENV-14)
Primair afval is afval dat ontstaat uit menselijke activiteit die niet met afvalverwerking zelf te maken hebben - zoals de winning van grondstoffen, productieprocessen, gebruik of consumptie van producten, reiniging, enz. Het gaat dus om afval dat rechtstreeks aan de bron wordt gegenereerd en nog niet is verwerkt. Net als indicator ENV 13 is deze indicator gebaseerd op gegevens die sinds 2022 worden verzameld door de Vlaamse Afvalstoffenmaatschappij (OVAM).
- In 2024 produceerde de gezondheidszorgsector in Vlaanderen in totaal 106 kiloton afval, wat neerkomt op iets minder dan 16 kg per capita. De grootste hoeveelheid afval was afkomstig uit woonzorgcentra (42%), gevolgd door de algemene ziekenhuizen (38%). Wanneer het afvalvolume wordt berekend op basis van het aantal bedden, produceren ziekenhuizen echter aanzienlijk meer: iets minder dan 5 kg per bed per dag, tegenover iets meer dan 1 kg per bed per dag in woonzorgcentra.
- Restafval vertegenwoordigde 33% van het totale afvalvolume, terwijl niet gevaarlijk medisch afval goed was voor 17%. In algemene ziekenhuizen vormde medisch afval de grootste categorie (40%), terwijl woonzorgcentra vooral restafval produceerden (63%).
- Bijna al het medische afval, zowel gevaarlijk als niet gevaarlijk, werd verbrand (97%). Voor niet gevaarlijk medisch afval zouden alternatieven voor verbranding kunnen worden overwogen. Voor het grootste deel van het restafval is de exacte verwerkingsmethode nog niet eenduidig gedocumenteerd.
Link naar de technische fiche en gedetailleerde resultaten
Waterbeheer
Water is een onmisbare en kostbare hulpbron, waarvan ziekenhuizen en residentiële voorzieningen een groot deel gebruiken voor hun reinigings- en sterilisatieactiviteiten en voor hun koelsystemen. De gezondheidszorg speelt daarnaast ook een rol bij de vervuiling van oppervlaktewater, omdat klassieke waterzuiveringsinstallaties niet altijd in staat zijn om geneesmiddelenresten te verwijderen die door het lichaam worden uitgescheiden of die bij het wassen van personen worden weggespoeld (bv. crèmes). Dergelijke residuen kunnen negatieve milieueffecten veroorzaken, in kleine hoeveelheden in het drinkwater terechtkomen en bijdragen aan antibioticaresistentie.
Dit onderdeel omvat twee indicatoren: één over het waterverbruik van de sector (ENV 16), en één m.b.t. het risico op vervuiling door residuen van farmaceutische producten (ENV 17). Voor die tweede indicator - gebaseerd op het gebruik van terugbetaalde geneesmiddelen - worden de gegevens tegen de zomer van 2026 verwacht.
Jaarlijks waterverbruik door de gezondheidszorgsector (ENV-16)
- In Vlaanderen bleef het waterverbruik door de gezondheidszorgsector in de loop der tijd tamelijk stabiel: 0,59 m³ per capita in 2012 en 0,68 m³ per capita in 20221 . Meer dan 90% van dit volume bestaat uit drinkwater.
- De gezondheidszorg is goed voor 1,40% van het totale waterverbruik in het Vlaamse Gewest. Binnen de sector nemen de ziekenhuizen veruit het grootste aandeel voor hun rekening, met 171 m³ per bed per jaar, goed voor 57% van het totale verbruik van de sector.
- De internationale gegevens zijn te verouderd om nog een zinvolle vergelijking te maken. Wel valt op dat het waterverbruik van de sector, ondanks de lichte stijging, ingaat tegen de ambitie van de Europese Commissie om het waterverbruik in de EU met 10% te verminderen en de efficiëntie ervan te verhogen.
Link naar de technische fiche en gedetailleerde resultaten
--
- Exclusief koelwater, dat een aanzienlijk volume vertegenwoordigt maar alleen betrekking heeft op één ziekenhuis. De cijfers hierover zijn opgenomen in de technische fiche van de indicator (zie bijlage bij het wetenschappelijk rapport).